अथ कस्यचित् यज्ञकर्तुः सत्त्विनः पशुं स्वीकृत्य देवेन्द्रः तं यज्ञपशुम् आदत्त। तस्य पशोः वियोगे, ऋत्विजः राजानम् इत्येवम् अवदन्—"राजन्, यः यज्ञपशुः समुपनियतः स तव प्रमादात् विनष्टः। नराधिप, यः राजा स्वजनं न रक्षति, तं दोषाः विनाशयन्ति।" ततः पुनः ऋत्विजः एवमूचुः—"एषा महती प्रायश्चित्तिः, नरश्रेष्ठ; शीघ्रं यज्ञपशुम् आनय, यज्ञकर्मणः प्रवृत्तेः पूर्वम्।" एवं गुरोः वचनं श्रुत्वा, स राजा बुद्धिमान् तेजस्वी च, सहस्राणां गावां मध्ये पशोः अन्वेषणं कर्तुं प्रवृत्तः। स राजा नाना देशान्, नगराणि, वनानि, पुण्याश्रमांश्च विचरन् पशोः अन्वेषणं चकार। ततः स रघुवंशजः, पत्नीपुत्राभ्यां सहितः, भृगुपर्वते ऋचीकं मुनिं समुपविष्टं ददर्श। स तेजोविशिष्टः अम्बरीषः, महर्षिं तपसा दीप्तं प्रणम्य, तस्य प्रसादम् आप्य, वाक्यम् अब्रवीत्। सर्वत्र ऋचीकस्य कुशलं पृष्ट्वा, स राजा उवाच—"यदि ते रोचते, तदा शतसहस्रगवां मूल्येन तव पुत्रं विक्रीणिहि।" पुनरुवाच—"भगवन् भर्गव, यज्ञपशोः हेतोः अहम् इदं कर्तव्यम् अकरवम्; सर्वत्र अन्वेषितम्, युक्तः पशुर्न लभ्यते। एकं पुत्रं मे दातुम् अर्हसि।" तदा बलवान् ऋचीकः प्रत्युवाच—"नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठं पुत्रं न कदापि विक्रयेयं।" ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा, तेषां महात्मनाम् जननी अम्बरीषम् उवाच—"भगवन्, भर्गवो ज्येष्ठं न विक्रयेति उक्तवान्।" पुनरुवाच—"राजन्, शुनकः कनिष्ठः अपि मम प्रियतमा; तस्मात् कनिष्ठं पुत्रं न दास्ये।" सा पुनः अवदत्—"पितृभ्यः ज्येष्ठः प्रियः, मातृभ्यः कनिष्ठः; तस्मात् अहम् कनिष्ठं रक्षामि।" ऋषिपत्नी चैतदुक्त्वा, तदा मध्यमः पुत्रः शुनःशेपः स्वयम् उवाच—"पितरौ ज्येष्ठं कनिष्ठं च न विक्रयेते, अहं तु मध्यः, तस्मात् माम् एव विक्रयित्वा नय, राजन्।" तदा महाबाहुः राजा, तस्य वाक्यानन्तरम्, विपुलं सुवर्णम्, रत्नानि च दत्त्वा ब्राह्मणम् उवाच। राजा हृष्टः शतसहस्रगवां मूल्येन शुनःशेपम् आदाय, रघुनन्दन, प्रस्थितवान्। ततः राजर्षिः अम्बरीषः तेजस्वी कीर्तिमान् च, शीघ्रं शुनःशेपम् रथमारोप्य, त्वरितम् अपक्रम्य ययौ। एवं शुनःशेपं गृहीत्वा, स राजा पुरुषर्षभः, दिवसस्य मध्यभागे पुष्करे विश्रामं चकार। तत्र शुनःशेपः ख्यातिमान्, विश्रान्तः, पुण्ये पुष्करे विश्वामित्रं ददर्श। स क्लान्तः, तृषार्तः, शोकविह्वलः, मातुलं विश्वामित्रं मुनिसंघैः सह तपश्चरन्तं दृष्ट्वा, तस्याङ्के पतित्वा, इदं वचनमब्रवीत्—"मम न माता, न पिता, न बन्धवः। आर्य, त्वं धर्मेण मां रक्षितुमर्हसि; त्वमेव सर्वस्य शरणं कर्ता च।" "राज्ञः कार्यं सम्पद्यताम्, मम च दीर्घायुः, अक्षयायुः स्यात्; तपसा स्वर्गलोकम् आप्नुयाम्। अनाथस्य मम त्वं त्राता भव, पिता इव पुत्रं पावनः पापात् रक्षितुमर्हसि।" एवं वाक्यं श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः तं शुनःशेपम् अनेकविधं सान्त्वयित्वा, स्वपुत्रान् सम्बोधितवान्। स उवाच—"यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, शुभाय, परलोकस्य च हिताय—स एव समयः सम्प्राप्तः।" "अयं मुनिपुत्रः मम शरण्यः; हे पुत्राः, तस्य प्रीतये आत्मानं दत्त्वा तस्य कार्यं साधयत।" "यूयं सर्वे पुण्यशीलाः धर्मनिष्ठाः, यज्ञपशुर्भूत्वा राजानं तर्पयन्तु, वह्निं च संतोषयन्तु।" "शुनःशेपस्य रक्षणं स्यात्, यज्ञः निर्विघ्नः, देवताः तुष्टाः, मम च वचनं सत्यं स्यात्।" एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः मधुच्छन्दा आदयः, अहंकारपूर्णाः, अश्रुपूर्णलोचनाः, इदं प्रत्यूचुः—"कथं स्वपुत्रान् परित्यज्य, अन्यस्य पुत्रं त्रातुम् इच्छसि, भगवन्? अयं धर्मात् हीनः, श्वानमांसस्य भक्षणवत्।" तानि पुत्राणां वाक्यानि श्रुत्वा, स महर्षिः, क्रोधात् रक्ता लोचना, इदं वचनम् अब्रवीत्—"अयम् अत्र न भीतः, धर्मेण निन्दितः; मम वचनं अवज्ञाय, कठोरं रोमाञ्चनं च।" "यूयं सर्वे वसिष्ठवंशवत्, श्वानमांसं भक्षयिष्यथ जन्मना; सहस्रवर्षपर्यन्तं भूमाव् वत्स्यथ।" एवं स महर्षिः स्वपुत्रान् शप्त्वा, दुःखितं शुनःशेपम् अवलोक्य, तस्य रक्षणं कल्याणं च कृत्वा, इदं वचनम् अब्रवीत्—"पवित्रैः पाशैः बद्धः, रक्तमाल्यानुलेपनैः भूषितः, विष्णुपदं गच्छित्वा, वह्निं मन्त्रैः आह्वय।" "तथाच, द्वौ दिव्यौ मन्त्रौ अम्बरीषस्य यज्ञे गायित्वा, त्वं सिद्धिं प्राप्स्यसि।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः द्वितीयः च सर्गः।