तस्मिन्नेव काले अयोध्याधिपः स अम्बरीषो महातेजाः यशस्वी च, महायज्ञस्य सम्पादनाय सम्यक् व्यवस्थां कर्तुं आरब्धवान्। तस्य तु यजमानस्य यज्ञपशुं इन्द्रः हरितवान्; पशुहारे सम्प्राप्ते, ऋत्विग् राजानं सम्बोधितवान्— "राजन्, यज्ञार्थं नीतः पशुः तव प्रमादेन नष्टः; नराधिप, यः राजा स्वं न रक्षति, तस्य दोषाः विनाशं जनयन्ति।" स च ब्राह्मणः पुनः अवदत्— "एषा महती प्रायश्चित्तिः, नरश्रेष्ठ; शीघ्रं पशुं आनय, यथा यज्ञः व्यवधानं न प्राप्नोति।" एवं गुरुशब्दं श्रुत्वा, राजा अम्बरीषः प्राज्ञः तेजस्वी च, सहस्रशः गावां मध्ये तं पशुं अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। स राजा नानादेशेषु, नगर्यः, वनानि, आश्रमांश्च विचिन्वन् यज्ञपशुं अन्वेष्टुम् उद्यतवान्। तदा स रघुनन्दन, पुत्रपत्नीसमेतः, भृगुपर्वते ऋचीकं मुनिं उपविष्टं दृष्टवान्। अनन्ततेजाः स राजा, मुनिं तपसा दीप्तं प्रणम्य तस्य प्रीतिं सम्पाद्य, विनयेन इदं वचनम् उवाच— "भवान् कुशलीति सर्वत्र पृष्ट्वा, यदि इच्छसि, शतसहस्रगवां मूल्येन स्वपुत्रं विक्रीणु। भर्गवश्रेष्ठ, यज्ञपशोः निमित्तं मया धर्मः अनुष्ठितः; सर्वत्र विचिन्वन् अहं यथायोग्यं पशुं न लभे। एकं पुत्रं दातुम् अर्हसि मूल्येन।" एवमुक्ते, महातेजाः ऋचीकः प्रत्युवाच— "नाहं ज्येष्ठं पुत्रं विक्रीणीया।" ऋचीकस्य वचनं श्रुत्वा, तेषां महात्मनाम् जननी राजानं अम्बरीषं सम्बोधितवती— "भर्गवो ज्येष्ठं न विक्रीणीतेति भगवतः वचनं।" "देव, मम कनिष्ठः शुनकः अपि मे प्रियः; तस्मात् अहं कनिष्ठं न दास्यामि, राजन्। सामान्यतः पितृणां ज्येष्ठः प्रियः, मातॄणां च कनिष्ठः; अतः अहं कनिष्ठं रक्षामि।" तयोः मुनिपत्नीपत्योः वचनं श्रुत्वा, मध्यमः पुत्रः शुनःशेपः स्वयम् एव तान् उवाच— "पिता ज्येष्ठं न विक्रीणीतेति, माता च कनिष्ठम्; अहं मन्ये, मध्यमः विक्रयः स्यात्, अतः मां गृहीत्वा गच्छ।" ततः बलवान् राजा अम्बरीषः, तस्य वाक्यस्य समाप्तौ, ब्राह्मणं प्रति उवाच— "कोटिभिः सुवर्णानां, रत्नमणिविस्तारैः सह—" राजा हृष्टः शुनःशेपं शतसहस्रगवां मूल्येन गृहित्वा, रघुनन्दन, प्रस्थितवान्। स राजर्षिः अम्बरीषः महातेजाः महायशाः च, शीघ्रं शुनःशेपं रथमारोप्य त्वरितं ययौ। शुनःशेपं गृहीत्वा, स राजा यशस्वी मनुष्यश्रेष्ठः, मध्यान्हे पुष्करे विश्राम्य उपविशत्, हे रघुनन्दन। तत्र विश्रान्तः स शुनःशेपः, कीर्तिमान् यशस्वी च, पवित्रे पुष्करे आगत्य, विश्वामित्रं मुनिं ददर्श। स क्लान्तः, तृषार्तः, श्रान्तः, शोकविक्लवमुखः, मातुलं विश्वामित्रं तपश्चर्यायाम् ऋषिभिः सहितं दृष्ट्वा, तस्याङ्के पतित्वा इदं वचनम् उवाच— "न मे माता, न पिता, न बान्धवा अपि; हे सौम्य, मुनिश्रेष्ठ, धर्मेण मां रक्षितुम् अर्हसि। त्वं हि सर्वेषां शरण्यः सृष्टा च; राज्ञः कार्यं सिध्यतु, मम चायुष्यम् अनन्तं भूयात्; तपसा स्वर्गलोकं प्राप्नुयाम्। अनाथस्य मम रक्षिता भव, सौम्य; पुत्रवत् पितेव, धर्मात्मन्, पापात् मां त्रातुम् अर्हसि।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः तं शुनःशेपं बहुविधं सान्त्वयन्, ततः स्वपुत्रान् इदं वचनम् उवाच— "यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, श्रेयः परलोकस्य काम्यया—स एव कालः सम्प्राप्तः। अयं मुनिपुत्रः शरणं मम आगतः; पुत्राः, तस्य प्रियं कर्तुम् आत्मानं दातुम् अर्हथ।" "यूयं सर्वे पुण्यशीलाः धर्मनिष्ठाश्च, राज्ञः यज्ञपशुर् भूत्वा अग्निं तर्पयन्तु। शुनःशेपस्य रक्षिता स्यात्, यज्ञः च निर्विघ्नः, देवाः तृप्येयुः, मम वचनं च सिध्येत।" मुनिवचनं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः मधुच्छन्द आदयः, गर्विताः अश्रुपूर्णलोचनाः, हे नरश्रेष्ठ, प्रत्युवाचुः— "कथमात्मजान् परित्यज्य, अन्यस्य पुत्रं त्रायसे, भगवन्? एषा न उचितं पश्यामः, श्वमांसभक्षणवत्।" पुत्राणां वचनं श्रुत्वा, स महातपाः मुनिः, क्रोधात् रक्तलोचनः, इदं वचनम् उवाच— "निर्भयम् उक्तम्, धर्मेण निषिद्धं; मम वचनं तिरस्कृत्य, कठोरं रोमाञ्चकारि च। यूयं सर्वे वसिष्ठवंशवत्, श्वमांसभक्षिणः जात्या भविष्यथ; सहस्रवर्षपर्यन्तं भूमौ स्थित्वा।" एवं स महर्षिः पुत्रान् शप्त्वा, शोकसन्तप्तं शुनःशेपं सान्त्व्य, तस्य रक्षां कल्याणं च सुनिश्चित्य, इदं वचनम् उवाच— "मङ्गलसूत्रैः बद्धः, रक्तमाल्यगन्धैः अलङ्कृतः, विष्णुपदं समाश्रित्य, मन्त्रैः अग्निं आह्वय।