राघवस्य शक्तिशाली बाणैः आज राक्षसश्रेष्ठः मकराक्षः तव द्वारा हतैः वीरैः सह मृत्युलोकं गमिष्यसि, तत्रैव निवत्स्यसि। किं बहु वक्तव्यम्? हे राम, मम वचनानि शृणु; सर्वे लोकाः अस्मिन रणभूमौ त्वाम् माम् च साक्षात्कुर्युः। शस्त्रैः, गदया, वा बाहुभिः, यथा यः यथासिद्धः, तेन युध्यावः, हे राम। मकराक्षस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा दशरथात्मजः रामः हास्यं कृत्वा तं प्रत्युवाच, यः सदैव प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः। "हे राक्षस, किं व्यर्थं गर्वं बहु वचनैः कुरुषे? युद्धे विजयः केवलं वाक्यैः न लभ्यते, किन्तु युद्धेनैव। दण्डकावने चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः, तव पिता त्रिशिराः, दूषणः च मया हताः।" "अद्य त्वं दुष्टः, गृध्राः, शृगालाः, कौवा च तीक्ष्णचञ्चु-नख-तुण्डाः तव मांसं भक्षयिष्यन्ति," इति रामः उक्त्वा। ततः राघवस्य वचनान् श्रुत्वा महाबलः मकराक्षः रणभूमौ राघवाय बाणवर्षं ससृजत्। रामः अपि तान् बाणान् स्वबाणवर्षेण बहुधा छित्त्वा भूमौ सहस्रशः सुवर्णपक्षाणि बाणानि पातयामास। ततः खरपुत्रः राक्षसः दशरथपुत्रः च पूर्णबलैः समागम्य युद्धं अकुर्वताम्। रणभूमौ शब्दः आकाशे द्वौ मेघौ इव, धनुःज्याशब्दः च, मुक्तबाणानां शब्दः च प्रकटः अभवत्। देवा, दानवाः, गन्धर्वाः, किन्नराः, महोरगाः च आकाशे विचरन्तः तं अद्भुतं युद्धदृश्यं द्रष्टुम् समागताः। उभयोः शरीरयोः प्रहारैः बलं द्विगुणं अभवत्, प्रतिप्रहारं प्रत्युत्तरं दत्तम्। राक्षसः रामस्य बाणवर्षं छित्त्वा, रामः अपि राक्षसस्य बाणान् बहुधा छित्त्वा। सर्वदिशः बाणवर्षेण आच्छादिताः, भूमिः अपि सर्वतः तैः आवृता, किमपि न दृश्यते। ततः क्रुद्धः महाबाहुः राघवः युद्धे राक्षसस्य धनुः छित्त्वा सारथिं अष्टाभिः तीक्ष्णैः बाणैः ताडयामास। रामः बाणैः रथं विदार्य अश्वान् हत्वा पतितवान्; मकराक्षः रात्रिचरः भूमौ स्थितः, रथरहितः अभवत्। भूमौ स्थितः राक्षसः हस्तेन महाशूलं गृहीत्वा, सर्वभूतानां भीषणं, प्रलयाग्निवत् दिप्तम्। तद् महाशूलं, दुर्लभं, रुद्रदत्तं, भयावहम्, आकाशे दिप्तम् इव अन्यं प्रहरणम्। तस्य दर्शनं कृत्वा, सर्वे देवा भयग्रस्ताः सर्वदिशः पलायिताः; रात्रिचरः तद् दिप्तं महाशूलं घूर्णयामास। ततः स क्रुद्धः तद् दिप्तशूलं राघवाय रणभूमौ प्रक्षिप्तवान्। खरपुत्रस्य हस्तात् मुक्तं दिप्तशूलं राघवस्य ओर् अभ्यगच्छत्। राघवः चतुर्भिः बाणैः तद् शूलं आकाशे छित्त्वा, तद् दिव्यं सुवर्णमण्डितं शूलं बहुधा विदारितम् भूमौ पतितम्, उल्कावत्। रामस्य तेन कर्मणा शूलं नष्टं दृष्ट्वा, आकाशस्थाः प्राणिनः "साधु! साधु!" इति शंसितवन्तः। शूलं नष्टं दृष्ट्वा, मकराक्षः रात्रिचरः हस्तं उत्तोल्य काकुत्स्थं सम्बोधयामास—"तिष्ठ! तिष्ठ!" इति। तं आक्रमन्तं दृष्ट्वा, राघवः हास्यं कृत्वा, अग्न्यस्त्रं धनुषि सन्नद्धवान्। तेन अस्त्रेण, काकुत्स्थेन राक्षसः युद्धे हतः; हृदि विदारितः, भूमौ पतितः मृतः। मकराक्षस्य पतनं दृष्ट्वा, राक्षसाः रामस्य बाणैः भयभीताः लङ्कां प्रति पलायिताः। देवा हृष्टाः, दशरथपुत्रस्य बाणबलात् खरपुत्रं रात्रिचरं शिलावत् वज्राभिहतं भूमौ शयानं दृष्ट्वा आनंदिताः। एतत् अद्भुतं युध्दं श्रुत्वा, वल्मीकिरामायणे युध्दकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः आरभ्यते। मकराक्षस्य निधनं श्रुत्वा, युद्धविजयी रावणः महाक्रोधेन पिडितः दन्तैः दन्तान् पीडयामास। क्रुद्धः, किं कर्तव्यम् चिन्तयन्, तदनन्तरं पुत्रं इन्द्रजितं युद्धाय प्रेषयामास। "हे वीर, रामं लक्ष्मणं च विजृम्भितं वा अविजृम्भितं वा हन्याः; सर्वथा त्वं तयोः बलात् अधिकः।" "त्वं, अप्रतिमकर्मा, युद्धे इन्द्रं अपि विजयी; किं बहु वक्तव्यम्? एतान् नरान् युद्धे दृष्ट्वा, न हनिष्यसि किम्?" राक्षसाधिपेन एवम् उक्तः इन्द्रजित् पितुः वचनं स्वीकृत्य, यज्ञस्थले विधिवत् अग्नौ हविः आहुतवान्। तस्य अग्निहोत्रे रावणपुत्रस्य समीपे, राक्षसीः रक्तपट्टिकाः धारयन्त्यः, उद्विग्नाः, आगच्छन्। ताः शस्त्राणि, बाणपक्षाणि, यज्ञकाष्ठानि, बिभीतकफलानि, रक्तवस्त्राणि, कृष्णलोहकृतं स्रुवं च आनयन्त्यः। अग्निसमीपे बाणपक्षाणि शूलानि च वितत्य, जीवितं कृष्णवर्णं मृगं ग्रीवायाः गृहीत्वा। यदा हव्यं दत्तं, धूमरहितः दिप्तः अग्निः प्रज्वलितः, तदा विजयसूचकानि शुभानि लक्षणानि अभवन्। अग्निः दक्षिणावर्तदिप्तः, सुवर्णसदृशः, स्वयमेव उत्तिष्ठन् हव्यं स्वीकृतवान्। देवतान्, दानवान्, राक्षसान् च तर्पयित्वा, इन्द्रजित् उत्तमं अदृश्यं शुभरथं आरुरोह।