शृणु, राघवश्रेष्ठ, वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः कथ्यते। तत्र महातेजाः विश्वामित्रः, तान् मुनीन् वनवासिनः तपस्विनः दृष्ट्वा, सर्वान् संबोध्य उवाच— "दक्षिणदिकि महद्विघ्नम् उत्पन्नम्; अन्यत्र गच्छामः, तत्रैव तपः कुर्मः। पश्चिमदिशि विशालायां पुष्करे तपः सुखेन चरिष्यामः; तद्वनं तपस्यैव रमणीयम्।" इति उक्त्वा, महातपाः स महर्षिः पुष्करे तीव्रं दुर्धर्षं च तपः कृतवान्, मूलफलभोजी सन्। तस्मिन्नेव काले, अयोध्याधिपतिः महाबलः अम्बरीषः नाम राजा, यज्ञस्य आरम्भाय सम्यक् व्यवस्थितवान्। तस्य यजमानस्य यज्ञपशुः इन्द्रेण हृतः; पशौ नष्टे, होतृः राजानं उवाच— "राजन्, तव प्रमादात् यज्ञपशुः नष्टः; नृपते, अप्रतिपालकस्य दोषाः नाशं यान्ति। एषा महती प्रायश्चित्तिः; शीघ्रं पशुम् आनय, यथा यज्ञः न विनश्यति।" एवं गुरोः वचनं श्रुत्वा, राजा बुद्धिमान् अम्बरीषः सहस्रशः गावः मध्ये पशुम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। स राजा विविधेषु देशेषु, नगरेषु, वनेषु, आश्रमेषु च अन्वेषणं कृतवान्। तदा स रघुवंशसम्भवः, पुत्रपत्नीसमेतः, भृगुपर्वते ऋचीकं मुनिं निषण्णं दृष्टवान्। स तेजस्वी राजा, तं महर्षिं प्रणम्य, तस्य प्रसादं प्राप्य, इदं वचनं उवाच। ऋचीकस्य कुशलं पृष्ट्वा, स राजा उवाच— "यदि त्वं इच्छसि, शतसहस्रगव्यः मूल्येन पुत्रं विक्रीणुहि। भगवन् भर्गव, यज्ञपशोः निमित्तं कृतकृत्योऽस्मि; सर्वत्र पशुम् अन्वेष्ट्वा न लब्धवान्। त्वं मे पुत्रं किंचित् दद्याः।" एवं उक्ते, महातेजाः ऋचीकः प्रत्युवाच— "न कदापि ज्येष्ठं पुत्रं विक्रीयामि।" ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा, तेषां महात्मनाम् मातरम् उवाच— "भगवन् भर्गवो ज्येष्ठं न दास्यति, राजन्।" सा पुनरुवाच— "मे कनिष्ठः शुनकः मम प्रियतमा; तस्मात् अहम् अपि कनिष्ठं न दास्यामि।" सा पुनरपि प्रतिपादयामास— "सामान्यतः पितरः ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं मन्यन्ते, मातरः तु कनिष्ठम्; अतः कनिष्ठं रक्षेयम्।" एवं तयोः मुनिदम्पत्योः उक्ते, मध्यमः पुत्रः शुनःशेपः स्वयम् एव तान् उवाच— "पिता ज्येष्ठं न विक्रेयात् इति ब्रवीति, माता कनिष्ठम्; अतः मम मतम्—मध्यमः विक्रेयः; राजन्, मां गृहाण।" तदा महाबाहुः राजा, वचनान्ते ब्राह्मणं प्रति उवाच— "कोटिभिः सुवर्णैः, रत्नमणिसमूहैः सह—" इत्यादि। राजा हृष्टः शुनःशेपं शतसहस्रगव्यः मूल्येन गृहित्वा, ततः प्रस्थितवान्। स राजर्षिः अम्बरीषः, महातेजाः कीर्तिमान्, शीघ्रं शुनःशेपं रथमारोप्य, त्वरितं प्रययौ। शृणु, राघव, द्विषष्टितमः सर्गः। तत्र, शुनःशेपं गृहित्वा, स राजा, नरश्रेष्ठः, पुष्करे मध्याह्ने विश्रान्तः। तत्र विश्रान्तः सन्, शुनःशेपः, यशस्वी, पुण्ये पुष्करे विश्वामित्रं दृष्टवान्। स क्लान्तः, क्षुत्पिपासया शिथिलमुखः, तपःचरन् मुनिसंघेन सह मातुलं विश्वामित्रं दृष्ट्वा, तस्याङ्के पतित्वा, इदं वचनम् उवाच— "न मे माता, न पिता, न बान्धवा, न स्वजनः। भगवन्, त्वं धर्मेण मां रक्ष; त्वं सर्वस्य शरणं स्रष्टा च।" "राज्ञः कार्यं सिध्यतु, मम च दीर्घमायुः स्यात्; उत्तमं तपः कृत्वा, दिवं प्राप्नुयाम्। अनाथस्य मे रक्षिता भव, सौम्य; पितेव पुत्रं, धर्मज्ञ, पापात् मां त्रातुमर्हसि।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः तं बहुधा सान्त्वयित्वा, ततः स्वपुत्रान् सम्बोध्य उवाच— "यस्य हेतोः पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, श्रेयसे, परलोकसाधनाय—स कालः समुपागतः।" "एष मुनिपुत्रः मम शरणम् आगतः; पुत्राः, तस्य प्रियं कुरुत, आत्मनः प्राणान् दत्त्वा।" "यूयं सर्वे पुण्यकर्माणः, धर्मनिष्ठाश्च, राज्ञः पशुभूताः भवत, वह्निं तर्पयत।" "शुनःशेपस्य रक्षिता भविष्यामि, यज्ञः निर्विघ्नः स्यात्, देवाः तृप्यन्ति, मम वचनं च सम्पद्येत।" एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः, मधुच्छन्दसादयः, गर्वविषादसन्तप्ताः रुदन्तः, इदं वचनम् ऊचुः— "कथं स्वपुत्रान् परित्यज्य, अन्यस्य पुत्रं तव रक्षसि, भगवन्? एतद् न उचितं पश्यामः, श्वमांसभक्षणवत्।" एवं सर्गद्वयं समाप्तम्।