हनुमान् वातवेगसमः निकुम्भं भूमौ निपात्य सम्यक् तं निगृह्य, तस्य वक्षसि वेगेन प्रतिपत्य सम्यक् पपात। उभाभ्याम् बाहुभ्याम् गृहीत्वा तस्य घोरं गर्जन्तं शिरः कण्ठं परिकर्ष्य सम्यक् विव्यर्थयत्। तदा निकुम्भः निपातः गर्जन्, तस्य जीवनिर्गमने महद् युद्धम् अभवत्—दशरथस्य पुत्रः रामः च, राक्षसराजस्य पुत्रः च, उभौ कोपसम्भृतौ सम्यक् समरम् अकरोताम्। निकुम्भस्य प्राणे निष्क्रान्ते, वानराः हर्षिताः सर्वतः महाशब्दं कृतवन्तः; भूमिः कम्पितवती, आकाशः पतितवत्, राक्षसानां हृदये भयम् प्रविष्टम्। शृणु अधुना सप्तसप्ततितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे। निकुम्भः हतः कुम्भः च पतितः इति श्रुत्वा, रावणः तीव्रकोपेन दग्धः अग्निवत् दीप्तः। क्रोधशोकाभ्याम् अभिभूतः निशाचराधिपः खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षं प्रेषयामास। "गच्छ पुत्र! मम आज्ञया सैन्येन सह; राघवम् लक्ष्मणम् च वनवासिनौ हन्याः।" रावणस्य वचनं श्रुत्वा खरस्य वीरः पुत्रः मकराक्षः निर्भयः "एवम्" इत्युक्त्वा निशाचराधिपं प्रत्युवाच। दशग्रीवम् नमस्कृत्य प्रदक्षिणम् कृत्वा, महाबलः मकराक्षः रावणस्य आज्ञया तेजोमये गृहात् निर्जगाम। समीपस्थं सेनापतिम् उवाच—"शीघ्रं रथम् आनय, सैन्यं च सन्निधापय।" तस्य आज्ञां श्रुत्वा निशाचरः सेनापतिः रथम् सैन्यं च समीपम् आनयत्। रथम् प्रदक्षिणम् कृत्वा निशाचरः तं रथम् आरुह्य सारथिम् उद्योजयत्—"रथम् शीघ्रं चालय!" तदनन्तरं मकराक्षः सर्वान् राक्षसान् उद्बोधितवान्—"यूयम् अग्रतः युद्धं कुरुत।" "महात्मना राक्षसाधिपेन रावणेन अहम् राघवम् लक्ष्मणम् च हन्तुम् समारोपितः।" "अद्य अहम् रामम् लक्ष्मणम् सुग्रीवम् च वानरराजम् उत्तमबाणैः हन्तुम् इच्छामि, हे निशाचराः!" "अद्य अहम् वानरमहासेनाम् शूलवर्षैः दग्धुम् इच्छामि, यथा अग्निः शुष्कदर्भान् दहति।" मकराक्षस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे बलवन्तः दृढनिश्चयाः निशाचराः विविधायुधैः सज्जाः अभवन्। ते घोराः रूपान्तरकुशलाः तीक्ष्णदंष्ट्राः पीतलोचनाः राक्षसाः, गजवत् गर्जन्तः विकृतकेशाः भयम् उत्पादयन्तः। महाबलिनः खरपुत्रं परितः संत्रस्ताः हर्षेण अग्रे गताः, भूमिं कम्पयन्तः। तत्र महाशब्दः अभवत्—सहस्रशङ्खानां, दुण्डुभीनां, घोषानां, शब्दानां च। तदा तस्य सारथिनः हस्तात् कशः पतितः, दैवयोगात् तस्य राक्षसस्य ध्वजः अपि सहसा पतितः। रथयुक्ता अश्वाः तेजोहीनाः विवर्णवदनाः अश्रुपूर्णनेत्राः शिथिलगमनाः अभवन्। तस्य घोरस्य दुष्टात्मनः मकराक्षस्य निर्गमने, तत्र तीव्रः मारुतः धूलिपिङ्गलः वातः प्रववौ। एतानि निमित्तानि दृष्ट्वा, सर्वे शूरतमाः राक्षसाः विचारं विना रामलक्ष्मणयोः समीपम् निर्जग्मुः। मेघाभाः गजमहीषसमानवर्णाः, युद्धाग्रे गदाशूलैः पुनः पुनः अभिहता, ते निशाचराः युद्धकुशलाः स्वबलम् प्रकटयन्तः विचरन्ति। शृणु अधुना एकोनाशीतितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे। मकराक्षस्य आगमनम् दृष्ट्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः तत्क्षणम् युद्धाय सज्जाः उत्सुकाः अभवन्। ततः वानरराक्षसयोः महद् रोमाञ्चनम् युद्धम् आरभत, यथा देवासुरयुद्धम्। वानरैः काष्ठैः शूलैः मुसलैः आयःपट्टैः च सम्यक् पतितैः, राक्षसैः च तैः, परस्परं मर्दनम् अभवत्। राक्षसाः सर्वतः शूलैः खड्गैः गदाभिः प्रासैः शूलैः नाराचैः पत्तिशैः स्फोटिकैः च वानरान् आक्रमन्ति। राक्षसैः पाशैः गदाभिः च अन्यैः दारुणैः आयुधैः सिंहसदृशान् वानरान् निहत्य महावधम् अकरोत्। खरपुत्रस्य शरवर्षेण वानराः सम्यक् अभिहता, मूढचेतसः भयात् सर्वे पलायितवन्तः। वानराणां पलायनम् दृष्ट्वा, सर्वे राक्षसाः गर्विताः विजयीवद् सिंहवत् गर्जन्ति। वानराः सर्वतः पलायमानाः, रामः शरवर्षेण राक्षसान् निरोधयामास। राक्षसान् निरुद्धान् दृष्ट्वा, मकराक्षः कोपाग्निना दीप्तः इदं वचनम् उवाच—"तिष्ठ राम! मया सह एकयुद्धम् कुरु। तव जीवितम् तीक्ष्णैः बाणैः मम धनुषः मुक्तैः हरिष्यामि।" यदा दण्डकारण्ये पितरं मम त्वया हतः, तदा त्वां दृष्ट्वा स्वकर्मनिष्ठम्, मम कोपः अतिवृद्धः। मम अङ्गानि तीव्रं दह्यन्ते, दुष्ट राघव, यतः तदा तं महावनं त्वां न दृष्टवान्। सौभाग्येन राम, अधुना त्वं मम दृष्टिगोचरः अभवः; त्वं मम यथा अन्यः पशुः क्षुधितस्य सिंहस्य तृष्णया अभिलषितः।