तदा हनूमतः स्थूलायां दृढायां च वक्षसि गदा सहसा शतधा भग्ना, नभसि शतमिव उल्काः विक्षिप्ता। तस्य गदाघातेन स महाकपिः, अचलमिव पर्वतं भूकम्पेन कम्पितं, न चचाल। एवं तु तेन प्रहारेण, स कपिश्रेष्ठः महाबलश्च हनूमान् समग्रबलं पाणिं संन्यस्य, तेजस्वी स वेगवान् हनूमान् तं पाणिं समुन्नम्य निकुम्भस्य वक्षसि वेगेन प्राहिणोत्। तेन तद्भीमबलविजृम्भितेन प्रहारेण निकुम्भस्य कवचं विदीर्णं, रक्तं च प्रवव्राज, यथा मेघात् विद्युल्लता। तेन प्रहारेण निकुम्भः सन्दष्टः क्षणमपि संचलितः, ततोऽपि आत्मानं समाश्वस्य स महाबलः हनूमन्तं गृहीत्वा बभूव। तं तु युद्धे निकुम्भेन गृहीतम् दृष्ट्वा लङ्कावासिनः भीताः सञ्जग्मुः। हनूमान् तु वायुपुत्रः तेन राक्षसेन नीयमानः सन्नपि, वज्रसन्निभेन पाणिना तं प्राहरत्। तेनात्मानं विमोच्य, हनूमान् शीघ्रं निकुम्भं भूमौ क्षिप्त्वा तं च निष्पीड्य बभञ्ज। तं भूमौ क्षिप्य, सम्यक् निगृह्य, हनूमान् वेगवान् पुनः उत्पत्य बलवत् तस्य वक्षसि न्यपतत्। स तु उभाभ्याम् बाहुभ्यां गृह्य, तस्य भीमस्वनस्य शिरः कण्ठं परिकर्ष्य विव्याध। तदा निकुम्भे विनिपातिते घोरं निनादं कुर्वति, दशरथात्मजस्य च राक्षसराजपुत्रस्य च मध्ये, उभयोः कोपसंरम्भेण भीषणं युद्धम् अभवत्। निकुम्भस्य प्राणे निष्क्रान्ते, हृष्टाः कपयः सर्वतः महाशब्दम् अकुर्वन्; भूमिः चचाल, व्योम पतितमिवाभूत्, राक्षसानां हृदि भयम् आपन्नम्। ततः शृणु सप्तत्यष्टमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे। निकुम्भे हते कुम्भे च पतिते श्रुत्वा, रावणः क्रोधसंरम्भेण दह्यमानः ज्वलिताग्निरिव बभूव। स च कोपशोकाभ्याम् आविष्टः, निशाचराधिपः खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षं युद्धाय प्रेषयामास। ‘गच्छ पुत्र! मया आज्ञापितः स्वबलसमन्वितः, राघवं लक्ष्मणं च वनवासिनौ हन्याः’ इति आज्ञप्तवान्। रावणस्य वचनं श्रुत्वा खरस्य वीर्यवान् पुत्रः मकराक्षः निर्भयः निशाचरपतिं प्रति ‘एवं अस्तु’ इति प्राह। दशग्रीवाय प्रणम्य प्रदक्षिणं च कृत्वा, महाबलः मकराक्षः रावणाज्ञया तस्मात् प्रभासद्मात् निर्जगाम। समीपस्थितं सेनापतिं सन्दिश्य, ‘शीघ्रं मे रथं आनय, सेनां च सन्नहय’ इति प्राह। तस्याज्ञां श्रुत्वा, निशाचरसेनापतिः रथं सेनां च समीपमानीय। रथं प्रदक्षिणीकृत्य, निशाचरः तत्रारुरोह, सारथिं चोदितवान्—‘शीघ्रं रथं वह’ इति। ततः मकराक्षः सर्वान् राक्षसान् उवाच—‘यूयं सर्वे मम पुरतः युद्धं कुरुत।’ ‘मम महात्मना राक्षसराजेन रावणेन राघवलक्ष्मणयोः वधाय आज्ञा दत्ता।’ ‘अद्य राघवं लक्ष्मणं सुग्रीवं च कपिराजं, कपीन् च उत्तमैः बाणैः हनिष्यामि, हे निशाचराः!’ ‘अद्य अहं शरवृष्टिभिः कपिसेनाम् इव तृणानि वह्निना दग्ध्वा नाशयिष्यामि।’ मकराक्षस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे बलवन्तः स्थिरात्मानः निशाचराः, विविधायुधधारिणः, युद्धाय सन्नद्धाः। ते क्रूराः रूपान्तरज्ञाः तीक्ष्णदंष्ट्राः पिङ्गलोक्षणाः, गजारुद्रितरवाः विकीर्णकेशाः भयावहाः। महाबलिनः ते खरपुत्रं परितः परिवृत्य, हृष्टाः भूमिं कम्पयन्तः प्रस्थिताः। तत्र सहस्रशङ्खदुन्दुभिनिनादैः घोषः समन्तात् समुत्पन्नः, घोषैः शब्दैश्च समाकुलः। तदा तस्य सारथेः हस्तात् च whip पतितम्, तस्य च राक्षसस्य ध्वजः सहसा न्यपतत्। युक्ताश्च अश्वा रथस्य तस्य, उत्साहहीनाः, विवर्णमुखाः अश्रुपूर्णलोचनाः, मन्दगत्या जग्मुः। तस्य मकराक्षस्य निर्गमने, तत्र भयंकरः पापकर्मणा वातः प्रववौ, धूलिपांसुवहः। तान् निमित्तानि दृष्ट्वा अपि, सर्वे बलवन्तः राक्षसाः, संशयं न कृत्वा, यत्र रामलक्ष्मणौ तत्र निर्जग्मुः। मेघगजमहिषसदृशवर्णाः, युद्धे पुरतः गदाभिः शूलैश्च निघ्न्यमानाः, ते निशाचरवीराः स्वबलं प्रगर्जन्तः विचरन्ति। शृणु सप्तत्येकोन्युत्तरसप्ततितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे। मकराक्षस्य आगमने दृष्टे, सर्वे कपिश्रेष्ठाः तत्क्षणमेव युद्धाय समुत्पत्य तिष्ठन्ति स्म। तदा निशाचराणां कपीनां च मध्ये, देवासुरसंगमसदृशं भीषणं युद्धम् अभवत्। वृक्षैः शूलैः मुसलैः परिघैः क्षिप्यमाणैः, कपिराक्षसाः परस्परं समरे दारयन्ति स्म। सर्वतः निशाचराः शूलैः खड्गैः गदाभिः तोमरैः प्रासैः शरैः, तथा पत्तिशैः शतघ्नीभिश्च, कपीन् अभिद्रवन्ति स्म।