त्रिशङ्कुः तु, शिरसा अधोमुखः, अमरवत् तिष्ठतु; एवं दीपाः अपि तं श्रेष्ठं राजानं अनुगच्छन्ति। एवं कार्यं सिद्ध्य च, यशः लब्ध्वा, स्वर्गलोकं प्राप्तः स धर्मात्मा विश्वामित्रः सर्वैः देवैः प्रशंसितः। ऋषिमध्ये, महाबलैः तपस्विभिः सह, देवाः ऊचुः—"एवमस्तु।" ततः, नरश्रेष्ठ, सर्वे महात्मानः देवाः तपस्विनः च यथागतं यज्ञसमाप्तौ प्रत्यगच्छन्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। विश्वामित्रः महातेजाः तान् मुनीन् गच्छन्तः दृष्ट्वा सर्वान् वनवासिनः तपस्विनः नरशार्दूलं संबोध्य उवाच। दक्षिणदिशि महद्विघ्नः उत्पन्नः; अन्यां दिशं गच्छामः तत्र तपः कुर्मः। पश्चिमदिशि पुष्करे वयं सुखेन तपः कुर्मः; तद्वनं तपस्यै रम्यं। एवं उक्त्वा स महर्षिः अतुलबलः पुष्करे तीक्ष्णं दुस्तरं तपः अकरोत्, मूलफलैः जीवन्। तस्मिन्नेव समये अयोध्याधिपः अम्बरीषः महायशाः यज्ञाय आरम्भं अकरोत्। तस्य यजमानस्य इन्द्रः यज्ञपशुं हरितवान्; पशुं लब्ध्वा, पुरोहितः राजानं उवाच। "राजन्, यज्ञपशुः तव प्रमादेन नष्टः; नराधिप, दोषाः रक्षितारं नाशयन्ति।" "एषा महाप्रायश्चित्तिः, नरश्रेष्ठ; शीघ्रं यज्ञारम्भात् पूर्वं पशुं आनय।" गुरोः वचनं श्रुत्वा राजा बुद्धिमान् महायशाः सहस्रशः गवां मध्ये पशुं अन्वेषयन्। राजा देशान् नगराणि वनानि आश्रमाणि च अन्वेषयन्। स राघुवंशजः पुत्रपत्नीसमेतः भृगुपर्वते ऋचीकं उपविष्टं ददर्श। तेजस्वी राजा, प्रणम्य, तपोबलसम्पन्नं महर्षिं प्रसाद्य, तम् उवाच। ऋचीकस्य सर्वत्र कुशलं पृच्छित्वा, "यदि इच्छसि, तव पुत्रं लक्षशः गवां मूल्येन विक्रीणु," इत्युक्तवान्। "भर्गवश्रेष्ठ, यज्ञपशोः हेतोः धर्मं कृतवान्; सर्वत्र अन्वेषितम्, यज्ञाय योग्यः पशुः न लभ्यते।" "एकं पुत्रं दातव्यं विक्रयेण," इत्युक्ते, महाबलः ऋचीकः प्रत्युवाच। "नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठं पुत्रं कदापि न विक्रीणीयाम्।" ऋचीकस्य वचनं श्रुत्वा तेषां मातरः महात्मनाम् अम्बरीषं उवाच। "भर्गवश्रेष्ठः ज्येष्ठं न विक्रीणीते इति उक्तवान्।" "राजन्, मे कनीयान् शुनकः अपि प्रियम्; अतः कनीयानं न दास्यामि।" "सामान्यतः, नरश्रेष्ठ, पितरः ज्येष्ठं प्रियं मन्यन्ते, मातरः कनीयानं; अतः अहं कनीयानं रक्षामि।" ऋषिः तस्य पत्नी च एवं उक्त्वा, मध्यपुत्रः शुनःशेपः स्वयम् तान् उवाच, राम। "पिता ज्येष्ठं न विक्रीयात्, माता कनीयानं; मन्ये मध्यः विक्रीयः, राजन्, अतः मां गृह्णातु।" ततः महाबाहुः राजा वचनान्ते ब्राह्मणं उवाच—"कोटिभिः सुवर्णैः, रत्नसमूहैः—" राजा हृष्टः शुनःशेपं लक्षशः गवां मूल्येन गृहित्वा राघुनन्दन, प्रस्थितः। राजर्षिः अम्बरीषः महातेजाः महायशाः शीघ्रं शुनःशेपं रथे स्थापयित्वा तत्क्षणं निर्गतः। इदानीं द्विषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः समाप्तः। शुनःशेपं गृहित्वा राजा श्रेष्ठः पुष्करे मध्याह्ने विश्राम्यति, राघुनन्दन। विश्रान्ते राज्ञि, शुनःशेपः कीर्तिमान् पुष्करे विश्वामित्रं ददर्श। तृष्णया श्रमेन च क्लान्तः, शोकवदनः, मातुलं विश्वामित्रं तपस्विभिः सह तपः कुर्वन्तं दृष्ट्वा। स महर्षेः गोत्रे पतितः इदं वचनं उवाच—"मम न माता, न पिता, न बान्धवः, न कुटुम्बः।" "स्नेहमय, ऋषिश्रेष्ठ, धर्मेण मां रक्ष। त्वं, नरश्रेष्ठ, सर्वस्य शरणं स्रष्टा च असि।" "राजा स्वकार्यं साधयतु, अहं दीर्घायुः भवानि; उत्तमं तपः कृत्वा, स्वर्गं प्राप्नुयाम्।" "रक्षकः भव, अनाथस्य, स्नेहपूर्णहृदयः; पुत्रवत्, धर्मात्मन्, पापात् मां रक्ष।" विश्वामित्रः तपस्वी तस्य वचनं श्रुत्वा बहुधा सान्त्वयन्, ततः पुत्रान् सम्बोध्य उवाच। "पितरः पुत्रान् कस्यार्थं इच्छन्ति? शुभं, परलोकहिताय—स तः कालः आगतः।" "एषः ऋषिपुत्रः मम शरणं याचति; मम पुत्राः, प्रियं कुर्युः, आत्मानं दत्वा।" "यूयं सर्वे पुण्यकर्मणः धर्मनिष्ठाः, यज्ञपशुः भूत्वा राज्ञः यज्ञं पूरयन्तु, अग्निं तुष्टवन्तु।