आकाशे, अग्निपथस्य बहिर्भागे, ताः बह्व्यः ताराः दिव्यप्रभाभिः सह दीप्यमानाः दृष्टाः, हे मुनिश्रेष्ठ। तदा त्रिशङ्कुः शिरसा अधोमुखः स्थित्वा, अमरवत् तिष्ठतु; एते च ज्योतिषः तं नृपश्रेष्ठं अनुसरन्ति। एवं कृतार्थः कीर्तिमान् च धर्मात्मा विश्वामित्रः स्वर्गलोकं प्राप्तवान्, सर्वैः देवैः प्रशंसितः। ऋषिमध्ये, बलिनां तपस्विनां मध्ये, देवाः ‘एवमस्तु’ इति ऊचुः। ततः, नरश्रेष्ठ, सर्वे महात्मानः देवाः तपस्विनश्च यथागतं यज्ञान्ते प्रस्थिताः। शृणु, राघव, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। तदा तेजस्वी विश्वामित्रः तान् मुनीन् प्रस्थितान् दृष्ट्वा, सर्वान् वनवासिनः तपस्विनः संबोधितवान्, हे नरशार्दूल। स उवाच—“दक्षिणदिशि महद्विघ्नम् उत्पन्नम्; तस्मात् अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्याम।” पश्चिमदिशि विशालायां पुष्करे सुखेन तपः कुर्मः; तत् वनं तपस्यैव रमणीयम्। एवं उक्त्वा, स महातेजाः महर्षिः पुष्करे घोरं दुर्जयं च तपः कृतवान्, मूलफलभक्षी। तस्मिन्नेव काले अयोध्याधिपः महाबलः अम्बरीषो नाम नृपः यज्ञाय समारम्भं कृतवान्। तस्य यजमानस्य इन्द्रेण याज्ञिकः पशुः हृतः; पशुना नष्टे, ऋत्विजः नृपं प्रोवाचन्—“राजन्, यः पशुः यज्ञार्थं आनीतः स तव प्रमादात् नष्टः; नराधिप, रक्षां अकुर्वतः दोषाः नृपं नाशयन्ति। एषः महाप्रायश्चित्तः, नरश्रेष्ठ; शीघ्रं पशुं आनय, यज्ञस्य प्रवृत्तेः पूर्वम्।” गुरोः वचनं श्रुत्वा स राजा, बुद्धिमान् प्रथितकीर्तिः, सहस्रगवां मध्ये पशुं अन्वेष्टुं प्रस्थितः। राजा नानादेशेषु, नगरग्रामेषु, वनाश्रमेभ्यः च पशुं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। स रघुनन्दन, पुत्रपत्नीसमेतः, ऋचीकं भृगुपर्वते उपविष्टं दृष्टवान्। अनन्ततेजाः स राजा, तं महर्षिं तपसा दीप्तं प्रणम्य, तस्य प्रीतिं प्राप्य, उवाच। सर्वत्र ऋचीकस्य कुशलं पृष्ट्वा, स उवाच—“यदि रोचते, तव पुत्रं लक्षगवां मूल्येन विक्रीणहि।” “भो भगवन् भार्गव, यज्ञपशोः कृते धर्ममाचरितवान् अस्मि; सर्वेषु देशेषु अन्वेषितं, न युक्तः पशुः लभ्यते। एकं पुत्रं विक्रयार्थं दातुमर्हसि।” इत्युक्ते, महाबलः ऋचीकः प्रत्युवाच—“नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठं पुत्रं कदापि न विक्रयेयं।” ऋचीकस्य वचनं श्रुत्वा, तेषां महात्मनाम् माता अम्बरीषं प्रति उवाच—“भगवन् भार्गवो ज्येष्ठं न विक्रयीति उक्तवान्। राजन्, कनिष्ठः शुनकः अपि मम प्रियः; तस्मात् कनिष्ठं न दास्यामि।” “सामान्यतः, नरश्रेष्ठ, पितृणां ज्येष्ठः प्रियः भवति, मातॄणां कनिष्ठः; तस्मात् कनिष्ठं रक्षिष्यामि।” ऋषिपत्नी च एवं उक्त्वा, मध्ये स्थितः शुनःशेपः स्वयम् एव तौ उवाच—“पिता ज्येष्ठं न विक्रयीति, माता कनिष्ठं; मध्ये स्थितः विक्रयः शक्यः, राजन्, मां गृहाण।” ततः बलवान् राजा अन्ते ब्राह्मणं प्रति उवाच—“कोटिशतं सुवर्णं, रत्नसमूहं च दास्यामि।” राजा तुष्टः शुनःशेपं लक्षगवां मूल्येन गृहीत्वा, रघुनन्दन, प्रस्थितः। ततः राजर्षिः अम्बरीषः महातेजाः महायशाः शीघ्रं शुनःशेपं रथमारोप्य त्वरया प्रस्थितः। शृणु, राघव, द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। शुनःशेपं गृहीत्वा, स प्रथितः नृपश्रेष्ठः पुष्करे मध्याह्ने विश्रान्तिम् अकरोत्। तत्र विश्राम्यन्, शुनःशेपः कीर्तिमान् पुष्करतीर्थे विश्वामित्रं ददर्श। स तृषार्तः क्लान्तः शोकविह्वलमुखः, मातुलं विश्वामित्रं तपस्विभिः सहितं ददर्श। स तस्य मुनेः अङ्के पतित्वा, इदं वचनं उवाच—“मम माता नास्ति, पिता नास्ति, न बान्धवः।” “सौम्य, मुनिश्रेष्ठ, धर्मेण मां रक्षितुमर्हसि; त्वं सर्वस्य शरणं स्रष्टा च असि, नरश्रेष्ठ।” “राजा स्वकार्यं साधयतु, अहं च दीर्घायुर्वान् भूयासम्; उत्तमं तपः कृत्वा स्वर्गलोकं प्राप्नुयाम्।” “रक्षस्व मां, अनाथं, सौम्यचित्तः; पितेव पुत्रं, धर्मात्मन्, पापात् मां त्रातुमर्हसि।” तस्य वचः श्रुत्वा, महातपाः विश्वामित्रः तं बहुधा सान्त्वयामास, ततः स्वपुत्रान् उवाच। “पितरः पुत्रान् स्वर्गसाधनाय यः काम्यन्ति, तस्य कालः समुपस्थितः। एषः मुनिपुत्रः शरणं याचते; पुत्राः, तस्मै प्रीतिं कुरुत, आत्मानं दत्त्वा।