राक्षसकुलस्य महाबलशाली कुम्भः, मातुलस्य वरप्रभावेण सुरासुरान् अपि सहते स्म; तस्य च भ्राता कुम्भकर्णः स्वबलविक्रमात् सुरासुरान् अपि निर्भयः स्थितः। तस्मिन्नेव समये सुग्रीवः कुम्भं प्रति वदति—"अद्य सर्वे भूतानि अस्माकं युद्धे अद्भुतं महद् वैरं द्रक्ष्यन्तु, यथा शक्रशम्बरयोः युद्धम्। त्वया अप्रतिमं कर्म कृतम्, अस्त्रविद्याम् अपि दर्शितवानसि; एते वीर्यवन्तः कपयः त्वया भीषणेना विक्रमेण निपातिताः। न च अहम् भीत्या त्वां निहन्तुम् इच्छामि, किं तु कृतकार्यं त्वां विश्रान्तम् आलोक्य मम बलं पश्य।" सुग्रीवस्य तु वाक्यैः किंचित् अवमानितः सन् कुम्भस्य तेजः घृतहोमाग्निवत् अधिकं बभूव। ततः कुम्भः बाहुभ्यां सुग्रीवं गृहीत्वा, उभौ अपि पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तौ, मदोद्धतगजाविव, परस्परं समाश्लिष्यताम्। तयोः अङ्गसंयोगेन, श्रमात् मुखाभ्यां धूमाग्निवत् ज्वालाः निष्पेतुः। तयोः पादप्रहारैः पृथ्वी सगम्भीरं निमग्ना, समुद्रः च प्रचण्डतरङ्गैः कम्पितः। ततः सुग्रीवः कुम्भं उत्क्षिप्य, वेगेन सागरसालिलेषु चिक्षेप, येन सागरतलम् अपि दृश्यते स्म। कुम्भस्य पतनात् जलराशिः विन्ध्यमन्दरशिखराकारः समन्तात् व्याप्तः। ततः कुम्भः पुनः उत्पत्य सुग्रीवमभिद्रवत्, क्रुद्धः वज्रप्रहरसदृशेन मुष्टिना तस्य उरः ताडयामास। तेन प्रहारेण कवचं विदीर्णम्, रक्तं स्रुतम्, हनुना बलात् अस्थिषु प्रहारः कृतः। तस्य प्रहारस्य वेगेन महती तेजोऽग्निज्वालैव उत्पन्ना, यथा मेरौ वज्राघातेन। तेन प्रहारेण आहतः सुग्रीवः, महाबलवान् कपिश्रेष्ठः, स्वं वज्रसमानं मुष्टिं संनियच्छ्य, कुम्भस्य उरः ताडयामास। तेन मुष्टिप्रहारेण, सहस्रार्कमण्डलसदृशेन, वीर्यवान् सुग्रीवः कुम्भं ताडितवान्। तस्य प्रहारस्य वेगेन कुम्भः संतप्तः, पीडितः च, शान्तार्चिर्दीपनिव इव भूमौ पतितः। तेन मुष्टिप्रहारात् राक्षसः शीघ्रं भूमौ निपपात, यथा रक्तग्रहः आकस्मिकं नभः पतति। पतन्तं कुम्भं, विदारितवक्षसं, रुद्रहतवृषभवद् दीप्तिमान् अभवत्। तं कुम्भं, भीषणवीर्यं, युद्धे कपिसिंहेन निहतम् दृष्ट्वा, पृथ्वी सगिरिवनं कम्पिता, राक्षसानां च महद्भयम् अभवत्। एवमस्ति षट्सप्ततितमः सर्गः। कुम्भस्य पतनं दृष्ट्वा, तस्य भ्राता निकुम्भः क्रोधाग्निना दग्धः, सुग्रीवं निगदन्तम् इव पश्यन् स्थितः। ततः धैर्ययुक्तः निकुम्भः दिव्यं लौहमुसलं गृहीत्वा, यः महेन्द्रशिखराकारः, पञ्चपाणिसंयुक्तः, हारविभूषितः, दैत्यभीतिकृत्, यमदण्डोपमः, हिरण्मयबन्धैः, वज्रमणिस्फटिकैः भूषितः, बभूव। स महाबलवान् निकुम्भः, भीषणवीर्यः, तेन मुसलेन सुग्रीवं ताडयन्, घोरनादं कृत्वा, इन्द्रध्वजवत् बभूव। स तु हारकेयूरकुण्डलमालाभिः विभूषितः, मुसलधारी, मेघ इव विद्युत्तडित्संयुक्तः, इन्द्रधनुष्णा शोभमानः। तस्य मुसलस्य अग्रभागः वातेन परिताडितः, अग्निवत् निष्कलुषः शब्दं कुर्वन् दीप्तिमान् बभूव। स मुसलमण्डितः निकुम्भः, कोपाग्निना दग्धः, युगान्ताग्निवत् दीप्तिमान् अभवत्। न तत्र राक्षसाः, न कपयः, भयात् समीपं गन्तुं शेकुः; केवलं हनुमान् महाबलः, स्थिरः, उन्नतवक्षाः, अग्रे स्थितः। स कपिश्रेष्ठः हनुमान्, गदासदृशभुजो, तेजस्वी, सूर्यसमप्रभां गदां निकुम्भस्य वक्षसि चिक्षेप। तस्य स्थूलवक्षसि सा गदा शतधा भग्ना, यथा नभसि शतशः उल्काः पतन्ति। स तेन प्रहारमपि न चचाल, यथा अचलः पर्वतः कम्पनेन अपि न चलति। तेन प्रहारेण आहतः हनुमान्, बलवत्तरः कपिश्रेष्ठः, स्वमुष्टिं संनियच्छ्य, तं निकुम्भं वेगेन वक्षसि ताडयामास। तेन प्रहारात् निकुम्भस्य कवचं विदीर्णम्, रक्तं निर्गतम्, मेघात् विद्युत्पात इव। तेन प्रहारेण निकुम्भः क्षणं व्याकुलः, पुनः आत्मानं सञ्चित्य, हनूमन्तं महाबलिनं गृहीत्वा बबन्ध। तं हनूमन्तं रणे निकुम्भेन गृहीतम् दृष्ट्वा, लङ्कावासिनः भयार्ताः उच्चुक्रुशुः। तदा राक्षसेन आकृष्टं हनूमन्तं, पवनसुतः, वज्रसमानमुष्टिना निकुम्भं ताडयामास। तेन आत्मानं विमोच्य, हनुमान् शीघ्रं निकुम्भं भूमौ प्रक्षिप्य, तम् अक्षुण्णं चूर्णयामास।