महाबलवान् हरिरश्वकर्णादीन् बहून् महावृक्षान् समूलं समुत्पाट्य, अन्यानपि विविधान् वृक्षान् समुत्क्षिप्य समरे प्रक्षिप्तवान्। तेषां वृक्षाणां वर्षः, यः गगनं व्याप्य दुरतिक्रमः अभवत्, सः कुम्भकर्णस्य सुपुत्रेण कुम्भेन तीक्ष्णैः शरैः छिन्नः। कुम्भः तैः तीक्ष्णैः निशितैः शरैः तान् वृक्षान् प्रहारयन्, तान् कम्पयन्, युद्धायन्त्राणि इव भीषणानि, वृक्षवर्षं भग्नम् अपश्यत्। तथापि वीरः सः हरिराजः महात्मा न कम्पितः; सहसा तैः शरैः अभिहतः सः तान् शरान् सहमानः स्थितवान्। ततः सः हरिराजः कुम्भस्य धनुः इन्द्रधनुःसदृशं दीप्तिमन्तं समाकृष्य, तद् भग्नवान्। ततो वेगेन उत्पत्य, सः दुष्करं कर्म अकुरुत्। सः रोषात् कुम्भं प्रति वाक्यम् उवाच—दन्तच्युतं गजम् इव—"हे निकुम्भस्य ज्येष्ठ भ्रातः, तव बलम्, शराणां च प्रहारः अद्भुतः। तव यशः, तव वा रावणस्य, प्रह्लादबलिवज्रघ्नकुबेरवरुणानां सदृशम्। त्वं एव पितुः बलवत्तरः पुत्रः जातः; त्वमेव महाबाहुः शूलधारी रिपुघ्नः। त्वां सुराः नातिवर्तन्ते, यथा इन्द्रियजयिनं दुःखानि नातिवर्तन्ते; अतः महाबुद्ध्या कर्तव्यं कुरु, मम कर्माणि पश्य। तव पितृव्यस्य वरप्रभावात् त्वं सुरासुरान् सहसे; कुम्भकर्णः अपि बलात् सुरासुरान् सहते। अद्य सर्वे भूतानि अस्माकं मध्ये अद्भुतं महायुद्धं पश्यन्तु, शक्रशम्बरयोरिव। त्वया अतीव दुष्करं कर्म कृतं, अस्त्रविद्याम् अपि दर्शितवान्; एते भीमविक्रमाः हरयः त्वया निपातिताः। न च त्वं मया हतः, निन्दाभयात्; कृतकार्यः, क्लान्तः च, विश्रान्तः भूत्वा मम बलम् पश्य।" सुग्रीवस्य वचनेन, मानितः किंचित् अवमानितश्च, कुम्भस्य तेजः घृताहुतिं प्राप्य वह्नेः शिखेव ववृद्धे। ततः कुम्भः बाहुभ्यां सुग्रीवं गृहीत्वा, उभौ घोरवेगेन श्वासन्, मदोद्धतगजाविव, अन्योन्यस्य अङ्गानि आलिङ्ग्य, परस्परं मर्दयन्तौ, श्रमात् मुखात् धूमार्चिषः विसृजन्तौ, समरमध्यगतौ। तयोः पादप्रहारेण भूमिः अवसन्ना, यमालयः वरुणालयः च समुद्रः चापि कम्पितः, तस्य ऊर्मयः वेगेन समुत्पीडिताः। ततः सुग्रीवः कुम्भं उत्क्षिप्य, बलवता वेगेन लवणोदधौ प्रक्षिप्य, समुद्रतटं प्रकटितवान्। कुम्भस्य पतनेन, जलराशिः विन्ध्यमन्दरशिखरसमः, सर्वतः व्याप्तः। ततः कुम्भः पुनः उत्पत्य, वेगेन सुग्रीवमभिद्रुत्य, क्रुद्धः वज्रसन्निभेन पाणिना तस्य उरसि प्रहारं चकार। तस्य कवचं विदारितम्, रक्तं स्रवति स्म, सः महाबलः प्रहारः अस्थिषु सुदारुणं पतितः। तस्मिन् प्रहारेण महत्तेजः समुत्पन्नं, यथा वज्राहते मेरौ ज्वलनशिखा जायते। तेन तत्राभिहतेन सुग्रीवः, हरिप्रवरः, महाबलमुष्टिं संकुच्य, वज्रसमानम्, कुम्भस्य उरसि प्रहृतवान्। सः मुष्टिः सहस्रार्कमण्डलसदृशः दीप्तिमान्, सुग्रीवेण वीर्यशालिना कुम्भस्य उरसि निपातितः। तेन प्रहारेण कुम्भः, संतप्तः, पीडितः च, ज्वलितशिखाविहीनः वह्निरिव, भूमौ पतितः। तेन मुष्टिप्रहारेण सः राक्षसः शीघ्रं पतितः, यथा रक्तग्रहः दिवः पतित्वा भूमौ पतति। पतितः कुम्भः, भग्नवक्षाः, रुद्रेण ताडितः वृषभ इव, दीप्तिमान् बभौ। तस्मिन् कुम्भे भीमविक्रमः युद्धे हरिप्रवरैः निहतः, तदा भूमिः गिरिवनयुता कम्पिता, राक्षसानां भयम् अतिवृद्धम्। एवं कुम्भे निहते, सप्तसप्ततितमं सर्गं शृणु। सुग्रीवेण भ्रात्रा निहते दृष्ट्वा, निकुम्भः क्रोधात् दग्धः, हरिराजं निगृह्य, दहन्निव दृष्टवान्। ततः धैर्यवान् निकुम्भः दिव्यं लौहमुषलं गृहीत्वा, पुष्पमालाविभूषितं, पञ्चहस्तग्रहं, महेन्द्रशिखरप्रतीकम्। तद् मुषलं सुवर्णवलयैः परिवीतं, वज्रमुक्तामणिसंयुतं, यमदण्डसदृशं, राक्षसभीतिनाशनम् आसीत्। सः महाबलः निकुम्भः, महातेजाः, भीमविक्रमः, तेन मुषलेन प्रहारं कृत्वा, विवृतवदनः, इन्द्रध्वजवत् गर्जन् अतीव बभौ। तस्य वक्षसि सुवर्णहारः, बाह्वोः कङ्कणौ, कान्तौ कुण्डले, पुष्पमालया च शोभमानः, निकुम्भः तैः भूषणैः मुषलेन च, मेघः विद्युत्तडितः इव इन्द्रधनुषः अधः बभौ। तस्य मुषलस्य अग्रभागः वातेन संधारितः, महातालघोषः, धूमरहिताग्निरिव दीप्तिमान्। सः निकुम्भः, विथापवत्याः नगरीव, गन्धर्वश्रेष्ठप्रासादैः, ताराग्रहचन्द्रमण्डलैः, आकाशे भ्रममाणमुषलः बभौ। तस्य मुषलस्य तेजसा भूषणैश्च दीप्तिमान्, निकुम्भः क्रोधाग्निना दग्धः, युगान्ताग्निरिव दुष्प्राप्यः अभवत्। राक्षसाः हरयः च भीतान् न शेकुः संचलितुम्; किंतु हनुमान् महाबलः, स्थिरः, उन्नतवक्षाः, अग्रे स्थितः। सः गदासदृशबाहुः, बलिनां श्रेष्ठः हनुमान्, सूर्यसमप्रभां मुद्गरं निकुम्भस्य वक्षसि प्रक्षिप्तवान्।