हनुमतः प्रेषणं, भरतेन सह मिलनं, रामस्य शुभाभिषेकसमयः, सर्वसेनानां विसर्जनं, स्वराज्यस्य प्रमोदः, वैदेह्याः प्रेषणं च—एवं रामस्य यद् यद् भूयः पृथिव्यां प्रवृत्तं, तत् सर्वमपि भगवतः वाल्मीकिमुनिना उत्तरभागे महाकाव्यस्य सम्यक् रचितम्। एषः चतुर्थः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे निर्दिष्टः। भगवान् वाल्मीकिः समग्रं रामचरितं, राज्यं प्राप्तस्य रामस्य, अद्भुतैः शब्दार्थैः, सम्यक् रचयामास। द्वाविंशतिसहस्राणि श्लोकानां, पञ्चशतानि सर्गाणाम्, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च मुनिना उक्तम्। तं महाकाव्यं समाप्य, यद् अपि भविष्यति, तदपि समालोच्य, मुनिः प्राज्ञः चिन्तयामास—'कः खलु एतत् कीर्तयिष्यति?' तदा स मुनिः राजपुत्रौ कुशं च लवं च ददर्श—धार्मिकौ, कीर्तिमन्तौ, भ्रातरौ, मधुरस्वरसमन्वितौ, आश्रमे वसन्तौ। तौ बुद्धिमन्तौ वेदेषु निपुणौ च दृष्ट्वा, वाल्मीकिः वेदानुपूर्व्यं काव्यं ताभ्यां शिक्षयामास। स नियमधरः मुनिः सम्पूर्णं रामायणं, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यतनयवधं च व्याकरोत्। एतत् काव्यं गेयपाठ्यं, त्रिभिः छन्दोभिः युक्तं, सप्तविधैः वृत्तैः समलंकृतं, तन्त्रीतालसमन्वितं च। रतिकरुणहासरौद्रभीयनायकाद्यन्वितं, तौ भ्रातरौ गायन्तौ, गीतिशास्त्रकुशलौ, स्वरतालसंपन्नौ, गान्धर्वसमौ इव दृष्टौ। रूपसम्पन्नौ, शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरस्वरवक्तारौ, रामदेहात् उत्पन्नप्रतिमाविव। तौ राजपुत्रौ, धर्म्यम् अक्षुद्रं चरितं सम्पूर्णं शास्त्रं शुश्रूषमाणौ, निर्दोषं गीतिं प्रपेदतुः। विप्रसत्सु, साधुषु, द्विजातिषु च, तौ तत्त्वज्ञौ, यथोपदेशं, एकाग्रचित्तौ, गीतिं प्रचक्रतुः। महात्मानौ, महाभाग्यसम्पन्नौ, सर्वलक्षणसमन्वितौ, कदाचित् शुद्धचित्तसत्सङ्घे, मध्ये स्थित्वा, गीतिं प्रावर्तयेताम्। तद्गीतिं श्रुत्वा, सर्वे मुनयः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। 'साधु! साधु!' इति विस्मयवशात्, धर्मनिष्ठाः सर्वे मुनयः हृष्टाः अभवन्। ते कुशिलवौ स्तुत्यौ स्तुत्वा, 'अहो गीतस्य माधुर्यम्, विशेषतः श्लोकानां!' इति वदन्तः। यद्यपि एषः चरितः प्राचीनः, तथापि प्रत्यक्षवद् प्रस्तुतः, तौ भ्रातरौ प्रविश्य, चरितं सम्यक् गीतवन्तौ। संयुक्तस्वरतालयुक्तया, हृदयंगमया, मधुरया, तौ गीतिं प्रावर्तयेताम्। महातपसां मुनिनां स्तुत्यौ अभवताम्। एवं तयोः गीतिम् अधिकतरं रागमधुर्ययुतं श्रुत्वा, कश्चित् हृष्टः मुनिः समीपस्थः कुम्भं दत्तवान्। अन्यः प्रसन्नः, कीर्तिमान्, वल्कलं दत्तवान्; अन्यः कृष्णाजिनं, अन्यः यज्ञोपवीतम्। कश्चित् कुप्यं, अन्यः मुञ्जसूत्रं, अन्यः दण्डं, अन्यः कौपीनं दत्तवान्। अन्यः परशुं, अन्यः काषायवासांसि, अन्यः वल्कलवस्त्रं दत्तवान्। कश्चित् जटामण्डलं यष्टिं च, अपरः पात्राणि, अन्यः समिधं दत्तवान्। कश्चित् उदुम्बरदण्डं, अन्ये आशीर्वादान्, अन्ये दीर्घायुर्वचनानि सन्तोषेण दत्तवन्तः। एवं सर्वे ऋतवाक् मुनयः ताभ्यां दानानि दत्वा, 'इदं महद् आख्यानं मुनिना कीर्तितम्' इति उक्तवन्तः। एषः काव्यस्य प्रवरः आधारः, सम्यगनुक्रमेण सम्पन्नः, गीतिविशारदैः गीतः। आयुष्यं दीर्घयुष्यं जनयति, बलवृद्धिकरः, सर्वश्रुतिजनानन्ददायकः; यत्र यत्र तौ गायेतां, तत्र तत्र स्तुत्यौ अभवताम्। राजमार्गेषु, पथेषु च, भरताग्रजः रामः तौ कुशिलवौ दृष्ट्वा, स्वगृहं नीतवान्। शत्रुनाशनः रामः तौ पूज्यौ सम्यक् पूजयामास; दिव्ये सुवर्णसिंहासने स्थित्वा, तौ सन्मानितौ। मन्त्रिभिः भ्रातृभिः परिवृतः, सौम्यरूपौ, शिष्टाचारसम्पन्नौ भ्रातरौ पश्यन्। रामः लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, भरतं च सम्बोधितवान्—'एतयोः देवसमप्रभयोः चरितं शृणुत।' गायकान् प्रेरयित्वा, अर्थविचित्रं वाक्यचित्रं च गीतिं गायितुं प्रोत्साहितवान्; तौ हृदयसमुत्थितया मधुरया रागयुक्तया गीतिं प्रचक्रतुः। तन्त्रीतालसमन्वितया, स्पष्टार्थया गीत्या, सर्वाङ्गमनोहृदयहरया, श्रवणसुखदया, सभा मध्ये गीत्याः कान्तिः व्यराजत। एतौ राजलक्षणयुक्तौ, तापसौ, गीतिशास्त्रविशारदौ, मया अपि आश्चर्येण दृष्टौ। एषां महाकृत्यं शृणुत। रामस्य वचसा प्रेरितौ, तौ यथाविधि गीतिं प्रावर्तयेताम्। रामः सभायाम् उपविष्टः शनैः श्रोतुम् आकाङ्क्षया अभ्यवर्धत्। शृणु पञ्चमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे। एवं सर्वं भूमण्डलं कदाचित् तैः युद्धविजयिभिः राजभिः, प्रजापतेः आरभ्य, एकस्यैव आसीत्।