नृपतेः त्रिशङ्कोर् महर्षेः विश्वामित्रस्य तपोबलात् देहेन स्वर्गारोहणं सम्पादितम्। विश्वामित्रः यदा इदं वचनं उक्तवान्—"राजन्, स्वशरीरेण स्वर्गं आरोह," तदा त्रिशङ्कुः तस्य महर्षेः वचनेन प्रेरितः स्वशरीरेण स्वर्गं अगच्छत्। तं स्वर्गारोहन्तं ऋषयः अपश्यन्। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं प्राप्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः समस्तदेवसंघैः सह इदं वचनं उवाच—"त्रिशङ्को, पुनः प्रतिनिवर्तस्व; त्वं स्वर्गस्थानेन न अर्हसि।" "गुरोः शापेन मूढ, शिरसा भूमौ पत," इति महेन्द्रस्य वचनेन त्रिशङ्कुः पुनः भूमौ अपतत्। पतन्तं त्रिशङ्कुं "रक्ष मे!" इति विश्वामित्रं आह्वयन्। तस्य आर्तस्वरं श्रुत्वा कौशिकः महर्षिः महातपाः कोपात् "तिष्ठ, तिष्ठ!" इति प्रगर्जन् ऋषिसंघमध्ये प्रजापतिसमः दीप्तिमान् बभूव। कोपाविष्टः स महर्षिः दक्षिणायां सप्तर्षीन् नवसृज्य, तारागणं अपि नवं सृजितवान्। दक्षिणदिशं प्रति दृष्ट्वा, ऋषिसंघैः परिवृतः, तारागणं सृजितवान्। तस्य मनः कोपेन आविष्टम्। स कोपात् उद्घोषयन् उवाच—"नवमिन्द्रं करिष्यामि, अथवा लोकोऽपि इन्द्रहीनः भवतु;" नूतनदेवान् अपि सृजितुम् आरब्धवान्। तदा समस्तऋषयः, देवाः, असुराः च भीताः, विश्वामित्रं महात्मानं शमवचः सन्ददुः—"एष राजा, भगवन्, गुरोः शापेन पीडितः; तपोबलसम्पन्न, स देहेन स्वर्गारोहणं न अर्हति।" तेषां देववचनं श्रुत्वा, कौशिकः महर्षिः सर्वान् देवान् बलवद्वचनं उवाच—"त्रिशङ्को राज्ञः देहस्वर्गारोहणं प्रतिज्ञातम्; प्रतिज्ञाभङ्गं कर्तुं न शक्नोमि।" "त्रिशङ्कुः देहेन स्वर्गे नित्यं तिष्ठतु; एते मम तारागणः स्थिराः सन्तु।" "यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते स्थिराः सन्तु; देवैः यद् कृतं, तद् अनुमोदितव्यं।" इति उक्ते, सर्वे देवाः महर्षिं प्रत्युवाचुः—"एवमस्तु; एते स्थिराः सन्तु, शुभं ते स्यात्।" आग्नेयमार्गात् बहिः आकाशे, तारागणः दिव्यदीप्तिषु दीप्तिमन्तः अभवन्। त्रिशङ्कुः शिरसा अधोमुखः अमरवत् तिष्ठतु, एताः दीप्तयः तं राजानं अनुगच्छन्ति। एवं विश्वामित्रः स्वकार्यं, कीर्तिं, स्वर्गलोकप्राप्तिं च सम्पाद्य, सर्वैः देवैः प्रशंसितः धर्मात्मा अभवत्। ऋषिसंघमध्ये, देवाः, महाबलिनः, तपस्विनः च "एवमस्तु" इति उक्त्वा, यज्ञसमाप्तौ, यथागतम्, सर्वे महात्मनः देवाः, ऋषयः च निर्गताः। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमं सर्गं शृणु। विश्वामित्रः महातेजाः, ऋषिसंघं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, वनवासिनः तपस्विनः सर्वान् सम्बोधितवान्—"दक्षिणदिशि महान् विघ्नः उत्पन्नः; अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्मः।" "पश्चिमदिशि, पुष्करे, सुखेन तपः कुर्मः; तद् वनं तपस्यैव रम्यं।" इति उक्त्वा, महातेजाः महर्षिः पुष्करे तीक्ष्णं दुर्निवारं तपः आरब्धवान्, मूलफलैः जीवन्। तस्मिन्नेव काले, अयोध्याधिपः अम्बरीषः महायशाः यज्ञाय आरभ्यते स्म। तस्य यजमानस्य यज्ञपशुः इन्द्रेण हृतः। पशुना लुप्ते, पुरोहितः राजानं उवाच—"राजन्, यज्ञपशुः तव अलक्ष्येण लुप्तः; नराधिप, दोषाः रक्षनार्हं राजानं नाशयन्ति।" "एष महाप्रायश्चित्तम्, नरश्रेष्ठ; शीघ्रं पशुं आनय, यज्ञस्य प्रवृत्त्याः पूर्वम्।" पुरोहितवचनं श्रुत्वा, राजा बुद्धिमान्, महायशाः, सहस्रगवां मध्ये पशुं अन्वेषयन्। राजा विविधेषु देशेषु, नगरेषु, वनेषु, तीर्थेषु च अन्वेषणं कृतवान्। रघुवंशसम्भूतः, पुत्रपत्नीसमेतः, भृगुशैलस्थं ऋचीकं अपश्यत्। राजा अनन्ततेजाः, नमस्कृत्य, तपोदीप्तं महर्षिं प्रीतिं प्राप्त्वा, तम् उद्दिश्य उवाच। सर्वत्र ऋचीकस्य कुशलं पृच्छित्वा, "यदि इच्छसि, शतसहस्रगवां मूल्येन पुत्रं विक्रीणु," इति उक्तवान्। "महाभार्गव, यज्ञपशोः कृते धर्मः कृतः; सर्वेषु देशेषु अन्वेषणं कृतम्, यज्ञपशुः न लभ्यते।" "एकं पुत्रं मूल्येन दातव्यम्," इति उक्ते, महाबलिः ऋचीकः प्रत्युवाच—"न कदापि ज्येष्ठं पुत्रं विक्रीणीयाम्।" ऋचीकस्य वचनं श्रुत्वा, तेषां महात्मनां जननी अम्बरीषं उवाच—"भगवतो भर्गवस्य ज्येष्ठः पुत्रः न विक्रयः।" "राजन्, मे कनिष्ठः शुनकः अपि प्रियः; तस्मात् कनिष्ठं पुत्रं न दास्यामि।" "सामान्यतः, नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठः पितृणां प्रियः, कनिष्ठः मातृणां; तस्मात् कनिष्ठं रक्षिष्यामि।