हनुमान्, पवनसुतः, सहस्रशः योजनानि अतिक्रम्य दिव्यं औषधिसम्पन्नं गिरीं विचचार। तस्मिन् उत्तमे पर्वते सर्वाः महाऔषधयः तं साधकं समीपगतम् अवलोक्य अदृश्याः अभवन्। तदा स महात्मा हनुमान् ता औषधयः न दृष्ट्वा क्रोधेन गर्जन् अग्निसमदीप्तनेत्रः पर्वतानां नाथं सम्बोधितवान्। "कथं त्वं राघवस्य अनुकम्पां दर्शयितुं दृढसंकल्पः? अद्य मम बाहुवीर्येण सञ्चालितः, हे पर्वतराज, त्वं स्वं विघटनं पश्यसि।" इति उक्त्वा स तं पर्वतस्य शिखरं वनैः, गजैः, सुवर्णमयैः धातुभिः, सहस्रधातुसंयुतं, भग्नशिखरं, दीप्तकिरीटं च महाबलात् समुत्क्षिप्य उद्यम्य गृहीतवान्। स पर्वतं समूलं उद्धृत्य आकाशे निष्पत्य सर्वलोकान् देवासुरेश्वरान् च सन्तापयन् गच्छन्, आकाशस्थैः बहुभिः स्तुतः, गरुडस्य तीव्रवेगेन अग्रे प्रवृत्तः। स सूर्यपथं प्रविश्य सूर्यसदृशं पर्वतशिखरं धारयन्, सूर्यसमीपे सूर्यवत् दीप्तिमान् द्वितीयसूर्यसदृशः बभौ। पर्वतम् आदाय पवनसुतः स्वयं पर्वतवत् दीप्तिमान् बभूव; सहस्रदीप्तधाराभिः आकाशे विष्णुं दीप्तरूपं चक्रधरं इव प्रादृश्यत। तं दृष्ट्वा वानराः हर्षेण निनादम् अकुर्वन्; तेषां दर्शनात् हनुमान् अपि हर्षेण गर्जितवान्। वानराणां जयशब्दं श्रुत्वा लङ्कावासिनः भयात् अधिकतरं विलपितवन्तः। ततः स महात्मा वानरसेनायाः मध्ये उच्चपर्वते अवतीर्य अग्रवानरान् प्रणम्य, विबीषणं च आलिङ्गितवान्। ततः नरराजपुत्रौ तासां महाऔषधीनां गन्धं श्वसन् स्वानां व्रणानां शान्तिं प्राप्तवन्तौ; अन्ये अग्रवानराः अपि स्वस्थाः अभवन्। यदा वानरराक्षसयोः लङ्कायां युद्धम् आरब्धम्, रावणस्य आज्ञया कीर्त्यर्थं, तदा युद्धे वानरैः वा भल्लूकैः वा ये राक्षसाः हताः, ते सर्वे पतिताः समुद्रे क्षिप्यन्ति। ततः पवनसुतः हनुमान् अतिवेगेन ताः औषधिपर्वतं हिमवत्पर्वते स्थापयित्वा पुनः रामं प्रति प्रत्यागतवान्। शृणु अधुना वाल्मीकिरामायणस्य युद्धकाण्डस्य पंचसप्तत्युत्तरसप्तचत्वारिंशः सर्गः। ततः बलवान् दीप्ततेजाः वानरराजः सुग्रीवः हनुमन्तं प्रत्युवाच—"कुम्भकर्णः हतः, राजपुत्राः अपि विनष्टाः; रावणः अधुनापि शरणं दातुं न इच्छति। सर्वे बलवन्तः शीघ्रगामिनः वानराः दीपांश्च गृहीत्वा शीघ्रं लङ्कां प्रति धावन्तु।" सूर्यास्ते रात्र्यां प्रारंभे, अग्रवानराः दीपांश्च गृहीत्वा लङ्कां प्रति अग्रे गतवन्तः। सर्वतः दीपधरैः वानरैः आक्रम्यमाणाः राक्षसाः, विकृतनेत्राः, भयात् त्वरया पलायितवन्तः। द्वारेषु, प्रासादेषु, मार्गेषु, विविधेषु स्थलेषु, वानराः हर्षेण सर्वत्र अग्निं ददाहुः। तदा अग्निदेवः सहस्रशः गृहाणि ददाह; पर्वताकाराः प्रासादमण्डपाः भूमौ पतितवन्तः। तत्र अग्निना अगर्वु, चन्दनम्, मुक्ताः, मणयः, वज्राणि, प्रवालानि च। तत्र वस्त्राणि, सुशोभनं पाटं, विविधं ऊर्णवस्त्रं, चूर्णानि, सुवर्णपात्राणि, शस्त्राणि च दग्धानि। अश्वसामग्री, विविधरूपा, गजकवचानि, युगानि, उत्तमरथसामग्री च अग्निना उपभुक्तानि। योधानां कवचानि, गजाश्वकवचानि, खड्गाः, धनुषः, ज्या, बाणाः, शूलानि, अंकुशाः, भिन्दिपालाः च दग्धानि। केश, ऊर्ण, व्याघ्रचर्म, पक्षिचर्म, मणिरत्नाभूषितप्रासादाः च सर्वतः विनष्टाः। तत्र अग्निना शस्त्रसञ्चयः दग्धः; तदा अग्निदेवः विविधं शोभनं गृहाणि ददाह। सर्वलोभिनां राक्षसानां भवनानि, सुवर्णकवचधारिणां, माल्याभरणवस्त्रधारिणां च दग्धानि। ये सुरापानं, द्यूतं, मद्यनिर्याताः, पतिसङ्गिनां वस्त्राणि, वैरजनितक्रोधाः, तेषां गृहाणि दग्धानि। गदा, शूल, खड्गधारिणां, खाद्यपानरतानां, शय्यायां प्रियासहवासिनां च गृहाणि दग्धानि। भयभीता, शीघ्रं सर्वदिशं पलायमानाः, पुत्रान् गृहीत्वा, लङ्कावासी शतसहस्राणि तत्र। अग्निदेवः तान् दग्ध्वा पुनः पुनः प्रज्वलितवान्; रत्नसम्पन्नानि, गुणगम्भीराणि गृहाणि ददाह। सुवर्णरजतचन्द्राकाराणि, उच्चचन्द्रशालानि, शोभितवातायनानि, स्वस्वपृष्ठानि च तत्र। मणिप्रवालाभूषितानि, सूर्यसंस्पर्शानि, क्रौञ्चपिककण्ठनिनादितानि, भूषणनादितानि। अग्निदेवः पर्वतवत् निनादितानि प्रासादानि ददाह; दीप्तद्वाराणि शोभायमानानि अभवन्। ग्रीष्मे विद्युत्संयुक्तमेघवत् गृहाणि अग्निना आवृतानि दीप्तिमन्तः अभवन्। महापर्वतशिखराणि दावाग्निना दीप्तानि इव, तत्र, प्रासादशय्यायां सुप्ताः कुलस्त्रियः दग्धाः। अलङ्कारविहीनाः, "हा हा" इति उच्चैः क्रन्दन्त्यः, तत्र अग्निना आवृतानि गृहाणि अपि पतितानि। महापर्वतशिखराणि इन्द्रवज्राभिघातेन दग्धानि इव, तानि दीप्तानि गृहाणि दूरात् प्रादृश्यन्त।