हनुमान्, अनलसः स्वपितृवीर्यसमन्वितः सूर्यपथं गृहीत्वा शीघ्रतया अग्रे प्रस्थितः। वायुसमवेगः स कपिवरः सर्वदिशः गर्जनया नादयन् वायुवत् शीघ्रं ययौ। जाम्बवतः वचनं स्मरन् स महाकपिः भीमपराक्रमः सहसा हिमालयं दृष्टवान्। स परमं पर्वतं प्राप्तवान्, यस्य शिखराणि श्वेतमेघपुञ्जसदृशानि, बहुस्रोतांसि गुहाश्च जलप्रपातैः शोभितानि, विविधवृक्षैः रम्यं च। तं सुवर्णशिखरं महापर्वतं समीपं गच्छन्, स देवर्षिसङ्घैः सेवितानि पुण्याश्रमाणि अपश्यत्। ब्रह्मणः धाम रजतमयं, इन्द्रस्य निवासं, रुद्रबाणविसृष्टं स्थानं, अश्वशिरः शिखरं, ब्रह्मशिरः दीप्तं, वैवस्वतस्य परिचारकान् च स दृष्टवान्। स अग्नेः स्थानं, कुबेरस्य प्रासादं, सूर्यप्रभां, सूर्यबन्धनं, ब्रह्मधाम, शिवधनुः, भूमिनाभिं च अपश्यत्। कैलासशिखरं, हिमालयस्य हिमशिलां, सुवर्णमयः वृषपर्वतः, सर्वौषधिपर्वताधिपतिः, सर्वौषधिभिः दीप्तं पर्वतं च स दृष्टवान्। स पर्वतं अग्निपुञ्जैः दीप्तं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्; तदौषधिपर्वतं उत्पत्य औषधीनां अन्वेषणं आरब्धवान्। सहस्रयोजनानि अतिक्रम्य, स वायुपुत्रः दिव्यम् औषधिपर्वतं विचरन्। ततः सर्वाः महौषधयः तस्मिन् अग्रपर्वते अन्वेषणं समीपगतम् ज्ञात्वा अदृश्याः अभवन्। ताः न दृष्ट्वा स महात्मा हनुमान् क्रुद्धः अभवत्, क्रोधे गर्जन् कृतवान्; असह्यं तस्य नेत्रे अग्निवत् दीप्ते, पर्वतं प्रति स उवाच— "कथं त्वं राघवाय अनुकम्पां न दर्शयसि? अद्य मम बाहुबलात् संत्रस्तः, हे पर्वतराज, त्वं स्वं रूपं विकीर्णं द्रक्ष्यसि।" स तस्य शिखरं वनैः, हस्तिभिः, सुवर्णमयैः धातुभिः, सहस्रधातुसंयुतं, भग्नशिखरं दीप्तकूटं च सम्यक् बलात् समुत्पाट्य जग्राह। ततः पर्वतं समूलं समुत्पाट्य, आकाशं उत्पत्य, सर्वलोकान् देवासुरपतिं च भीषयन्, दिविस्थैः बहुभिः प्रशंसितः, गरुडवेगेन शीघ्रं प्रस्थितः। सूर्यपथं प्रविश्य, सूर्यसदृशं पर्वतं गृहीत्वा, स सूर्यसमीपे सूर्यवत् दीप्तिमान् अदृश्यत, द्वितीयसूर्यवत्। स पर्वतं गृहीत्वा वायुपुत्रः स्वयम् पर्वतसदृशः दीप्तिमान् अभवत्; सहस्रदीप्तधाराभिः आकाशस्थः विष्णुः चक्रायुधः इव दृष्टः। तं दृष्ट्वा कपयः हर्षनादं कृतवन्तः, तान् दृष्ट्वा स हनुमान् अपि हर्षेण गर्जन् कृतवान्; तेषां जयध्वनिं श्रुत्वा लङ्कावासिनः भयात् अधिकं विलपितवन्तः। ततः स महात्मा उच्चपर्वते कपिसैन्यमध्ये अवतीर्य, अग्रकपिभ्यः नमस्कृत्य, विभीषणं सस्नेहं आलिङ्गितवान्। ततः नरपतिसुतौ ताभिः महौषधिभिः गन्धं घ्राणं कृत्वा, स्वव्रणात् विमुक्तौ, अन्ये अग्रकपयः अपि स्वस्थाः अभवन्। यदा कपयः राक्षसाश्च लङ्कायां युद्धं आरब्धवन्तः, रावणस्य आज्ञया, कीर्त्यर्थं च, तदा ये राक्षसाः कपिभिः वा भल्लूकैः वा युद्धे हताः, ते सर्वे पतितमात्रः समुद्रे क्षिप्यन्ति। ततः हनुमान् वायुपुत्रः अतिवेगेन, औषधिपर्वतं हिमवत् प्रत्यपनीय, पुनः रामं समीपं आगतः। शृणु अधुना पञ्चसप्तत्यधिकचतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे। ततः सुग्रीवः महाबलः दीप्ततेजाः कपिराजः हनुमन्तं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— "कुम्भकर्णः हतः, राजपुत्रौ विनष्टौ, रावणः अधुना शरणं दातुं न इच्छति। सर्वे महाबलाः शीघ्रकपयः, श्रेष्ठकपिसैन्याः, दीपान् गृहीत्वा शीघ्रं लङ्कां प्रति धावन्तु।" ततः सूर्यास्ते रात्र्यां आरम्भे, श्रेष्ठकपिवीराः दीपान् गृहीत्वा लङ्कां प्रति अग्रे प्रस्थिताः। सर्वतः दीपधरैः कपिसैन्यैः आक्रान्ताः, राक्षसाः द्वाररक्षकाः विकृतनेत्राः, सहसा भयात् पलायितवन्तः। द्वारेषु, प्रासादेषु, मार्गेषु, विविधेषु स्थलेषु, कपयः उत्साहेन सर्वत्र अग्निं प्रज्वलितवन्तः। तत्र अग्निदेवः सहस्राणि गृहाणां दग्धवान्; पर्वतसदृशाः प्रासादमण्डपाः भूमौ पतिताः। तत्र अग्निना अगर्वु, श्रेष्ठचन्दनं, मणयः, मणिवराः, हीरकाणि, प्रवालानि च दग्धानि। तत्र पट्टवस्त्राणि, सुशोभनं रेश्मं, विविधं ऊर्णवस्त्रं, चूर्णानि, सुवर्णपात्राणि, आयुधानि च दग्धानि। विविधरूपाणि अश्वसामग्री, हस्तिकवचानि, ग्रीवाणि, रथसज्जा च अग्निना दग्धानि। वीराणां कवचानि, हस्तिकवचानि, अश्वकवचानि, खड्गाः, धनुषः, ज्या, बाणाः, शूलानि, अंकुशाः, प्रासाः च अग्निना दग्धानि। केशवस्त्राणि, ऊर्णानि, व्याघ्रचर्माणि, पक्षिचर्माणि, मणिरत्नमण्डितप्रासादाः सर्वतः नष्टाः। तत्र विविधायुधसञ्चयः अग्निना दग्धः; तदा अग्निदेवः विविधशोभनगृहाणि दग्धवान्। सर्वलोभिनां राक्षसाणां सुवर्णमाल्याभरणवस्त्रधारिणां गृहाणि दग्धानि। ये मद्यपानद्यूतक्रीडायुक्ताः, प्रमदासु वस्त्राणि पतितानि, वैरात् क्रोधयुक्ताः, तेषाम्। ये गदाशूलखड्गधारिणः, भोजनपानव्यग्राः, प्रमदासु शय्यायां शयानाः, तेषाम् अपि गृहाणि अग्निना दग्धानि। एवं वायुपुत्रः हनुमान्, औषधिपर्वतं आनयित्वा, रामलक्ष्मणौ कपिसैन्यं च जीवितवान्; ततः सुग्रीवस्य आज्ञया कपयः दीपान् गृहीत्वा लङ्कां सर्वतः अग्निना दग्धवन्तः। राक्षसाः भयात् पलायितवन्तः; लङ्कायां सर्वत्र प्रासादगृहाणि, आयुधानि, वस्त्राणि, रत्नानि, सर्वं अग्निना विनष्टम्।