विभीषणस्याभिषेकः पुष्पकविमानदर्शनं, ततोऽयोध्यागमनं, भरद्वाजमुनिसंमेलनं च सम्यक् संप्राप्तम्। तत्र वायुपुत्रस्य प्रेषणं, भरतसंमेलनं, श्रीरामस्याभिषेकमहोत्सवः, सर्वसेनाविसर्जनं, स्वराज्यस्य प्रमोदः, वैदेह्याः प्रेषणं च सम्यक् अभवत्। यदपि रामस्य पृथिव्यां किञ्चिद् अवशिष्टं कार्यमासीत्, तत् सर्वमपि भगवतः वाल्मीकिमुनिना उत्तरभागे काव्यस्य सम्यग् रचितम्। एषा श्रीमद्रामायणस्य बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः। भगवाँल्ल्मीकिः रामस्य सर्वं चरितं—यः स्वराज्यं प्राप्य अद्भुतैः शब्दार्थैः संयुक्तम्—सम्यग् अकथयत्। द्वाविंशतिसहस्राणि श्लोकानां, पञ्चशतानि सर्गाणां, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च मुनिना उक्तम्। तत् महत्काव्यं सम्पूर्णं कृत्वा, यद् अवशिष्टमपि, स मुनिः बुद्धिमान् चिन्तयामास—'कः खलु एतत् पठिष्यति?' इति। तदा स मुनिः राजपुत्रयोः कुशस्य लवस्य च दर्शनं चकार। तौ धर्मज्ञौ कीर्तिमन्तौ भ्रातरौ मधुरस्वरसमन्वितौ आश्रमे निवसन्तौ दृष्ट्वा, तौ वेदविद्यायाम् उपेतौ, स मुनिः वेदवृद्धये तौ काव्यं शिष्येभ्यः उपादिशत्। व्रतान्वितः स वाल्मीकिः समग्रं रामायणम्, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यतनयवधं च काव्यरूपेण सम्यक् रचयामास। एतत् काव्यं पठने गायने च मधुरम्, त्रिभिः छन्दोभिः समुपेतम्, सप्तभिः वृत्तैः सहितम्, तन्त्रीतालसमन्वितम्। प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, भयानक, वीर्यादिभिः रसान्वितं तद् गीतम्। तौ भ्रातरौ सङ्गीतशास्त्रकुशलौ स्वरतालविशारदौ, मधुरस्वरसमन्वितौ, गन्धर्वावतारवत् प्रतीतौ। सौन्दर्यसम्पन्नौ शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरभाषिणौ, रामदेहादिव साक्षात् प्रतिमाविव बभूवतुः। तौ राजपुत्रौ समग्रं पुण्यं धर्म्यं चरितं सम्पूर्णं काव्यं निर्दोषं गायनकुशलया आवेदयामासतुः। ऋषिसंनिधौ, द्विजातिसंनिधौ, साधुसंनिधौ, तौ तत्त्वज्ञौ यथोपदेशं ध्यानपूर्वकं गायनं कृतवन्तौ। महात्मानौ महाभाग्ययुक्तौ सर्वलक्षणसमन्वितौ, कदाचित् विशुद्धचित्तानां मुनिसंघे मध्ये तिष्ठन्तौ काव्यं जगीतुः। तद्गीतं श्रुत्वा सर्वे मुनयः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। 'साधु! साधु!' इति विस्मयवशात् उच्चैः प्रोचुः; धर्मनिष्ठाः सर्वे मुनयः हर्षपूरिताः अभवन्। तौ कुशीलवसुतौ स्तुत्यौ स्तुत्वा, 'अहो मधुरं गीतं, विशेषतः श्लोकाः,' इति वदन्तः, प्राचीनानि अपि इव प्रत्यक्षाणि कृतानि पश्यन्तः, तौ गीतारूपेण चरितं प्रावेशयन्। तौ भ्रातरौ समाहितया, रागेण, निपुणसंगीतया, सम्यक् गायनं कृत्वा तपोधनैः प्रशंसितौ। तौ गीतरागसम्पन्नौ महतीं रतिं जनयन्तौ, एकः हृष्टः मुनिः कुम्भं दत्तवान्, अन्यः प्रसन्नः वाल्कलं दत्तवान्, अन्यः कृष्णाजिनं, अपरः यज्ञोपवीतम्। कश्चित् कुम्भं, अन्यः मुञ्जसूत्रं, अन्यः दण्डं, अपरः कौपीनं दत्तवान्। अन्यः हृष्टः परशुं, अन्यः काषायवस्त्रं, अन्यः वाल्कलं दत्तवान्। कश्चित् जटाबन्धं च दारुपाशं दत्तवान्, अन्यः पात्राणि, अपरः समिधं दत्तवान्। कश्चित् उदुम्बरदण्डं दत्तवान्, केचन आशीर्वचनानि, अन्ये दीर्घायुष्यम् उक्तवन्तः। एवं सत्यवादिनः सर्वे मुनयः ताभ्यां दत्तानि ददुः—'इदं महद् आख्यानं मुनिना कीर्तितम्' इति। एषः कवीनां परमः आधारः, सम्यग् क्रमेण सम्पूर्णः, गीतिकुशलैः गीतः। आयुष्यम्, बलवर्धनम्, श्रवणानन्ददायकम्—एतत् सर्वत्र तौ गायकौ स्तूयेताम्। राजमार्गेषु, पथि च, भरतस्य ज्येष्ठभ्राता रामः तौ कुशीलवौ दृष्ट्वा स्वगृहं नीतवान्। शत्रुसूदनः रामः तौ पूज्यौ पूजां चकार; दिव्ये सुवर्णसिंहासने उपविष्टः स्वयम् तौ सादरं पूजयामास। मन्त्रिभिः भ्रातृभिः च परिवृतः, स तौ भ्रातरौ सुन्दररूपौ विनीतौ च पश्यन्। रामः लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, भरतं च उक्तवान्—'एतयोः चरितं, यौ देवोपमौ, श्रोतव्यम्' इति। गायकान् उत्साहयन्, विविधार्थयुक्तं काव्यं गायितुं प्रार्थितवान्; तौ च हृदयसम्भूतया वाचा मधुरं रागेण च जगीतुः। तन्त्रीतालसमन्वितं, स्पष्टार्थं, सर्वाङ्गमानसहृदयप्रियम्, श्रवणसुखदं गीतं सभायाम् उज्ज्वलम् अभवत्। एतौ राजलक्षणसम्पन्नौ, गीतिशास्त्रविशारदौ, तपस्विनौ, मया अपि अद्भुतौ इति कथ्येते। तेषां वीर्यकथां श्रोतुं सम्प्रत्युपस्थितम्। ततः रामस्य वचनेन प्रेरितौ तौ यथाविधि गीतं गायितुम् आरभेताम्। रामः सभायाम् उपविष्टः शनैः श्रोतुम् आकाङ्क्षया संलग्नः अभवत्। श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः शृणुत।