तत्र तदा सर्वेषां देवानां भागार्थं आहुतिं विधायापि, तस्मिन्नैव काले न कश्चन देवः स्वं भागं प्रतिग्रहीतुं समुपागच्छत्। ततो महर्षिः विश्वामित्रः कोपसमन्वितः, स्रुक् समुत्क्षिप्य, त्रिशङ्कुं प्रति क्रुद्धः वचनमिदं प्रोवाच—“पश्य राजन्, मम तपसो बलं! स्वबलात् त्वां देहिनं स्वर्गे स्थापयिष्यामि। गच्छ राजन्, सशरीरः स्वर्गं यत्र गन्तुं दुर्लभं; किञ्चिदेव तपसः फलमवाप्तं मया।” एवं उक्त्वा महर्षिणा, राजा त्रिशङ्कुः सशरीर एव स्वर्गमारोहत, मुनयः तं पश्यन्तः। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं प्राप्तवन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सहितः वचनमिदं जगाद—“त्रिशङ्को, पुनरावर्तस्व; त्वं स्वर्गे स्थानं न लभसे।” “गुरोः शापेन, मूढ, शिरसा भूमौ पत,” इत्येवमुक्तः महेन्द्रेण, त्रिशङ्कुः पुनः पपात। सः “रक्ष माम्!” इति तपोधनं विश्वामित्रं प्रार्थयामास। तस्य शब्दं श्रुत्वा कौशिकः क्रोधातिरेकं गत्वा, “तिष्ठ, तिष्ठ” इति व्याहरन्, मुनिसंघमध्ये प्रजापतिसमः विराजमानः। स कोपात् दक्षिणां दिशं प्रति सप्तर्षीन् नवसृजन्, अन्यं च नक्षत्रगणं निर्ममे। क्रोधाविष्टः सः महर्षिः, दक्षिणदिशं प्रति, अन्यैः मुनिभिः परिवृतः, स्वनक्षत्राणां गणं ससर्ज। स कोपात् घोषयामास—“अन्यं इन्द्रं सृजामि, अथवा इन्द्रहीनं जगदस्तु”—इति, नवान् देवगणानपि निर्मातुमुद्यतवान्। तदा समस्ताः मुनयः, देवाः, असुराश्च, भीताः, महात्मानं विश्वामित्रं प्रणम्य शमवार्तया प्रार्थयामासुः—“एष राजा, भगवन्, गुरोः शापपीडितः; तपोबलसम्पन्न, सशरीरः स्वर्गारोहणं न अर्हति।” एवं देववचनं श्रुत्वा, महर्षिः कौशिकः सर्वान् देवताः बलिष्ठया वाचा प्राह—“त्रिशङ्को राज्ञः सशरीरस्वर्गारोहणस्य प्रतिज्ञा कृताऽस्ति; मया मिथ्याचारः कर्तुं न शक्यः। सशरीरः त्रिशङ्कुः स्वर्गे नित्यं तिष्ठतु, मम एते नक्षत्रगणाः स्थिताः स्युः। यावत्संवत्सराः स्थास्यन्ति, तावदेतानि स्थितानि स्युः; देवैः यत्कृतं, तदनुमोदितव्यं भवतु।” एवं उक्ते महर्षिणा, देवाः प्रत्युवाचुः—“एवं भवतु; एते सर्वे स्थिताः स्युः, सौम्यं ते भवतु।” आकाशे, अग्निपथात् बहिः, तानि बहूनि नक्षत्राणि दिव्यदीप्तिभिः सह स्फुरन्ति स्म। त्रिशङ्कुः शिरसा अधःकृतः, अमरवत् तिष्ठतु; एते च प्रकाशाः तं राजर्षिं अनुयास्यन्ति। एवं कृतार्थः कीर्तिमान् च स्वर्गलोकं प्राप्तवान् विश्वामित्रः धर्मात्मा, सर्वैः देवगणैः स्तुतः। मुनिमध्ये, बलिनां तपस्विनां च मध्ये, देवाः “एवं भवतु” इति उक्त्वा, यज्ञसमाप्तौ, सर्वे महात्मानः देवाः तपस्विनश्च यथागतम् अपेताः। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। तत्र, तेजस्वी विश्वामित्रः तान् मुनीन् प्रयान्तः दृष्ट्वा, सर्वान् वनवासिनः तपस्विनः सम्बोध्य, “दक्षिणदिशि महद्विघ्नमुत्पन्नम्; अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्मः” इति उवाच। “पश्चिमदिशि विशालायां पुष्करे सुखेन तपो व्रजाम; तत् वनं तपसि रमणीयं स्यात्” इति च। एवं उक्त्वा, महातेजाः स महर्षिः, पुष्करे तीव्रं दुर्धर्षं च तपः कृतवान्, मूलफलभोजनः सन्। तस्मिन्नेव काले, अयोध्याधिपः महातेजाः अम्बरीषो नाम राजा, यज्ञाय समारभत। तत्र तस्य यजमानस्य, इन्द्रेण यज्ञपशुः हृतः; पशौ नष्टे, ऋत्विक् राजानं प्रोवाच—“राजन्, यज्ञार्थं नीतः पशुः तव प्रमादेन नष्टः; नृपते, रक्षितुं अशक्तः राजा दोषैः नश्यति। एषा महती प्रायश्चित्तिः; शीघ्रं पशुं समानीय यज्ञं संवर्धय।” ऋत्विजः वचनं श्रुत्वा, राजा बुद्धिमान् तेजस्वी च, सहस्रशः गवां मध्ये पशुं अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। स राजा, नानादेशेषु, नगरेषु, वनेषु, आश्रमेषु च, पशुं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। स राघववंशसम्भूतः, पुत्रपत्नी सहितः, ऋचीकं भृगुपर्वते स्थितं दृष्टवान्। स राजा, अनन्ततेजाः, महर्षिं प्रणम्य, तस्य प्रसादं लब्ध्वा, तमिदं वचनं अब्रवीत्—सर्वत्र ऋचीकस्य कुशलं पृष्ट्वा, “यदि इच्छसि, शतसहस्रगवां मूल्येन पुत्रं विक्रीणुहि। भगवन्, यज्ञपशोः अर्थे, मया धर्मः कृतः; सर्वत्र अन्वेषितं, न तु यज्ञपशुं लब्धुम् अशक्नुवम्। एकं पुत्रं मूल्येन दातुमर्हसि” इति। एवं उक्ते, महाबलः ऋचीकः वाक्यमिदं प्राह।