ततः स महात्मा राक्षसेन्द्रः सर्वतः सूर्यसङ्काशैः तीक्ष्णबाणगणैः दिशः संववृत्य वानरयूथपतीन् विदारयामास। स तेजस्वी रावणात्मजः शूलैः, खड्गैः, परश्वधैः च ज्वलद्भिः अग्निशिखोपमैः, दीप्तमानैः, वानरसेनायाम् वर्षन्तमिव अग्निवर्षं समुत्पादयामास। तदा इन्द्रजित् अग्निसङ्काशैः बाणैः वानरयूथपतीन् अभिताडयत्; ते वानरश्रेष्ठाः किम्शुकवृक्षसन्निभाः सञ्जज्ञिरे। ते वानराः परस्परं अभिधावन्तः, सशब्दं विक्रन्दन्तः, राक्षसराजस्य शस्त्रैः विद्धाः, भूमौ पतिताः। केचन बाणैः नेत्रयोः आहताः, आकाशं निरीक्षन्तः, अन्योन्यं प्रविश्य भूमौ पतिताः। हनुमान्, सुग्रीवः, अङ्गदः, गन्धमादनः, जाम्बवान्, सुसेनः, वेगदर्शी च; मैनदः, द्विविदः, नीलः, गवाक्षः, गवयः, केशरी, हरिलोमाः, विद्युद्दंष्ट्रः; सूर्यननः, ज्योतिर्मुखः, दधिमुखः, पावकाक्षः, नलः, कुमुदश्च—एतान् सर्वान् वानरवीरान् इन्द्रजित् मन्त्रबलसमन्वितैः शूलैः, शक्तिभिः, तीक्ष्णबाणैः विदारयामास। स राक्षसश्रेष्ठः सुवर्णवर्णैः गदाभिः च बाणैः च वानरयूथपतीन् आजघान; रामलक्ष्मणौ च स सूर्यरश्मिसन्निभैः बाणवर्षैः समन्ततः संववर्ष। रामः तं बाणवर्षं धारासमम् आपतन्तं दृष्ट्वा, विस्मितः लक्ष्मणं वाक्यमुवाच— "लक्ष्मण, एष राक्षसराजः देवरिपुं समाश्रित्य ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान्, अस्माकं वानरसैन्यं निपात्य, तीक्ष्णैः बाणैः अस्मान् अपि संतापयति।" "स्वयम्भुवानुग्रहीतः स महात्मा, स्थिरबुद्धिः, भीषणरूपं तिरस्कृत्य, अस्त्रधारणेन अदृश्यः जातः; एवं स्थिते युद्धे, इन्द्रजित् कथं हन्येत? अस्यास्त्रस्य शक्तिरेव च कारणं च स्वयम्भूः एव जानाति। त्वं त्विदानीं मया सह धैर्येण एतान् बाणपातान् सह धर्म्यं मनसा धारय।" "एष राक्षसराजः सर्वतः बाणवृष्ट्या दिशः आच्छादयति; अग्रणी वानरवीराः पतिताः सन्ति, वानरराजस्य सैन्यम् अधुनाप्रभासते। यदि चावां पतितौ, संविग्नौ, युद्धात् निवृत्तौ, हर्षक्रोधौ नष्टौ, तदा स देवरिपुहन्ता युद्धे परमं यशः प्राप्य, पुरं प्रवेशिष्यति।" एवमुक्त्वा, इन्द्रजित् वानरसैन्यं च, रामलक्ष्मणौ च युद्धे आकस्मात् व्यामोहयित्वा, दशग्रीवबाहुपालितां पुरीं प्रविश्य, राक्षसैः सत्कृतः, तातं सर्वं प्रहर्षेण न्यवेदयत्। अथ वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः प्रारभ्यते। यदा तौ रामलक्ष्मणौ युद्धाग्रतः निपातितौ, तदा वानरयूथपसैन्यम् मोहं जगाम; सुग्रीवः, नीलः, अङ्गदः, जाम्बवान् च किंचित् न व्यचेष्टन्त। तदा विभीषणः प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, सेना सर्वथा शोकविह्वलां दृष्ट्वा, वानरयूथपतिषु शूरान् प्रति अतुल्यानि सान्त्वनवचनानि उवाच— "मा शुचः, न एषः कालः शोकस्य; आर्यपुत्रौ यद्यपि निःसहायौ क्लिश्यमानौ, तथापि स्वयम्भुवानुग्रहीतेन इन्द्रजितस्त्रबलं सहन्ते। एष ब्रह्मास्त्रं परमं, अच्युतं, स्वयम्भुवानुग्रहीतम्; तौ राजपुत्रौ युद्धे पूजयित्वा निपातितौ। कः अत्र शोकस्य कालः?" एवं विभीषणवचनं श्रुत्वा, हनुमान् बुद्धिमान् स्थिरचित्तः, ब्रह्मास्त्रं पूजयित्वा, उवाच— "येषां जीवन्तीनां वानराणां इदं शस्त्रव्रणं प्राप्तम्, तान् सर्वान् सान्त्वयामः।" ततः तौ वीरौ—हनुमान् च राक्षसश्रेष्ठः विभीषणः—अग्निशिखां गृहीत्वा, रात्रौ रणाग्रतः समन्ततः विचचारतुः। तत्र तौ तुङ्गपुच्छभङ्गैः, हस्तभङ्गैः, ऊरुभङ्गैः, अङ्गुलिभङ्गैः, शिरोभङ्गैः, ग्रीवाभङ्गैः, रक्तस्राविभिः, विविधानां व्रणानां प्रवाहैः, वानरदेहान् पपश्यतुः। भूमिः तैः पर्वताकारैः वानरैः पतितैः, सर्वत्र विकीर्णशस्त्रैः च आच्छादिता बभूव। तौ सुग्रीवम्, अङ्गदं, नीलम्, शरभम्, गन्धमादनम्, जाम्बवन्तं, सुसेनम्, वेगदर्शिनं च दृष्टवन्तौ। एवमेव, मैनदं, नलम्, ज्योतिर्मुखं, द्विविदं, अन्यांश्च वानरान् युद्धे निपातितान् अपश्यताम्। स्वयम्भुवप्रियः इन्द्रजित्, दिनस्य पञ्चमभागशेषे, सप्तषष्टिकोटिवानरान् क्षिप्रान् निपातितवान्। तदा हनुमान् विभीषणेन सह, बाणैः आहतं, समुद्रवेगसन्निभं, विशालं, भीषणं सैन्यं दृष्ट्वा, जाम्बवन्तम् अन्वेषयत्। ते प्रजापतेः पुत्रं जाम्बवन्तं, वृद्धम्, प्रकृत्या कृशम्, शतशः बाणैः विद्धम्, क्षीणदीपसन्निभम्, दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा विभीषणः समीपमागत्य उवाच— "आर्य, एतेषां तीक्ष्णबाणानां प्रहारैः भवतः प्राणाः न नष्टाः किम्?" विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा, जाम्बवान् कृच्छ्रात् उत्थाय, वानराणां श्रेष्ठः, इदं वचनम् अब्रवीत्— "राक्षसश्रेष्ठ, त्वां वचसा एव परिचिनोमि; तीक्ष्णबाणैः शरीरं विद्धं, चक्षुषा त्वां न पश्यामि।" "यत्र हनुमान्, वायुपुत्रः, अञ्जनासुतः, धर्मशीलः, जीवितं रक्षति, तत्र एव आशा अस्ति।" इति। एवं जाम्बवतो वचनं श्रुत्वा, विभीषणः उवाच— "किं आर्य, रामस्य पुत्रान् उपेक्ष्य, मारुतिं पृच्छसि?" "न सुग्रीवाय, न अङ्गदाय, न रामाय अपि, यथा वातात्मजाय विशेषः अनुरागः दर्शितः।" विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा, जाम्बवान् उवाच— "राक्षसश्रेष्ठ, शृणु यतः अहम् मारुतिं पृच्छामि।" "यावत् अयं वीरः जीवति, अपि चेद् सैन्यम् निपातितम्, न नष्टम्; यदि हनुमान् प्राणान् त्यजति, वयं जीवामः अपि, मृतकाः एव।