इन्द्रजिद् रणभूमौ जम्बवतः दशभिः शरैः, नीलं त्रिंशता, तथा सुग्रीवम्, ऋषभम्, अङ्गदं द्विविदं च सम्यक् विव्याध। स तदा भीमैः वरदत्तैः तीक्ष्णैः शरैः अन्यानपि प्रमुखान् वानरान् प्राणान् त्याजयामास। कोपसंरक्तः संमोहितश्च स प्रलयाग्निवद् तेजसा, सूर्यसङ्काशैः शीघ्रविसृष्टैः शरैः वानरान् अभ्यघ्नात्। स महायुद्धे शरवर्षेण वानरसेनां विदार्य, वानरगणं सम्प्रधावितं सन्तापयामास। स परमसुखेन तान् रक्तसिक्तान् वीक्ष्य, पुनः तेजस्वी राक्षसराजपुत्रः इन्द्रजित्, महाबलः, सर्वतः शरवृष्टिं घोरां शस्त्रवर्षं च वानरसेनायाम् प्रवर्षयन्, तान् वानरान् समन्तात् विदारयामास। स्वसेनाम् उत्सृज्य स शीघ्रं वानरसेनायाम् अप्रत्यक्षः सन्न्, मेघ इव जलधारां मुमोच, तत्र घोरां शरवृष्टिं वर्षयामास। तस्य मायया मोहिताः वानरवीराः, इन्द्रजिदः शरैः विहताङ्गाः, कन्थारवद् भूमौ पतिताः। युद्धे वानरगणे शरैः एव दृश्यन्ते, न तु शत्रुः देवद्विषः, स मायया तत्र न दृश्यते स्म। स महात्मा राक्षसराजः सर्वतः सूर्यसङ्काशैः तीक्ष्णैः शरैः दिशः समावृत्य, वानरप्रमुखान् विदारयामास। स शूलैः खड्गैः परश्वधैः ज्वलद्भिः अग्निसमप्रभैः, वानरसेनायाम् प्रवर्षयामास। तदा इन्द्रजिदः अग्निसमप्रभैः शरैः वानरप्रमुखान् आहताः किंशुकवृक्षानिव शोभन्ते स्म। परस्परं धावन्तः, च confusioned, राक्षसराजस्य शस्त्रैः विदारिताः वानरश्रेष्ठाः अपतन्। केचन शरैः नेत्रेषु विदारिताः, गगनं पश्यन्तः, परस्परं पतित्वा भूमौ न्यपतन्। हनूमान्, सुग्रीवः, अङ्गदः, गन्धमादनः, जम्बवान्, सुशेणः, वेगदर्शी च, मैन्दः, द्विविदः, नीलः, गवाक्षः, गवयः, केशरी, हरिलोमः, विद्युद्दंष्ट्रः, सूर्यननः, ज्योतिर्मुखः, दधिमुखः, पावकाक्षः, नलः, कुमुदः च—एतान् सर्वान् वानरव्याघ्रान् स इन्द्रजित् मन्त्रबलसम्पन्नैः शूलैः शक्तिभिः तीक्ष्णैः शरैः विव्याध। स तु वानरप्रमुखान् गदाभिः सुवर्णवर्णैः शरैः च ताडयामास; रामं लक्ष्मणं च सूर्यकिरणवद् शरवृष्ट्या सम्प्रवर्षयामास। रामः शरवर्षेण अभिवृष्टः, जलधाराभिः सम्प्रवर्ष्यमानः इव, विस्मितः लक्ष्मणं इदं वचोऽब्रवीत्— "लक्ष्मण, राक्षसराजः स देवद्विषां रिपुः ब्रह्मास्त्रम् उपाश्रित्य वानरसेनां निपात्य, अद्य मां त्वां च तीक्ष्णैः शरैः अतिशयं पीडयति। स साक्षात् स्वयम्भुवाऽनुगृहीतः, महात्मा, सन्नद्धः, भयङ्कररूपं विहाय, अदृश्यः सन् आयुधानि प्रगृह्य युद्धे कथं हन्येत? अस्यास्त्रस्य बलं योनिं च केवलं स्वयम्भूः वेद; त्वं तु धैर्येण मया सह अद्य शरपतने स्थित्वा, मनः न विचाल्यताम्। राक्षसराजः सर्वतः शरवर्षेण दिशः आवृत्य, अग्रणीन् वीरान् पतितान् दृष्ट्वा, वानरराजसेना शोभां न याति। आवां च पतितौ, विमूढौ, युद्धात् निवृत्तौ, हर्षक्रोधौ नष्टौ दृष्ट्वा, स देवद्विषां हन्ता युद्धे परमं यशः प्राप्य, स्वपुरीं प्रविश्यति।" एवं वानरसेनां रामं च लक्ष्मणं च युद्धे सहसा विषण्णौ कृत्वा, स राक्षसश्रेष्ठः दशग्रीवरक्षितां पुरीं प्रविश्य, राक्षसैः स्तूयमानः, सर्वं पितरं प्रति हर्षेण न्यवेदयत्। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीयुद्धकाण्डे चतुर्सप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। तयोः अग्रे युद्धे पतितयोः वानरप्रमुखसेना मोहिताभवत्; सुग्रीवः, नीलः, अङ्गदः, जम्बवान् च न किंचिद् अचेष्टन्त। तदा बुद्धिमत्तमः विभीषणः, सर्वां सेनां विषण्णां दृष्ट्वा, वानरवीरप्रमुखान् असाधारणैः वाक्यैः सान्त्वयामास—"मा भयम्, न एष काले विषादस्य; इमे धर्मात्मानौ राजपुत्रौ अनाथौ क्लिष्टौ च सन्तः, स्वयम्भुवाऽनुगृहीतानि इन्द्रजितः आयुधबलानि सहन्ते। इदं परमं ब्रह्मास्त्रं स्वयम्भुवाऽनुगृहीतम्; राजपुत्रौ यथोचितं युद्धे संमान्य, निपातितौ। अतः कः विषादकालः?" ततः हनुमान् बुद्धिमान् स्थिरचित्तश्च, विभीषणवचनं श्रुत्वा ब्रह्मास्त्रं च संमान्य, एवमुक्तवान्—"इदानीं वानरसेनायां ये प्राणान् धारयन्ति, तान् प्रत्येकं सान्त्वयेम।" ततः तौ वीरौ हनुमान् राक्षसश्रेष्ठश्च, हस्तयोः शिख्याव् आदाय, रात्रौ युद्धभूमौ अग्रतः परिभ्रमन्तौ, वानरशरीराणि पृष्ठच्छिन्नानि, हस्तच्छिन्नानि, ऊरुच्छिन्नानि, अङ्गुलीशिरःकण्ठच्छिन्नानि, रक्तस्राविभिः विगलितैः व्रणैः च सर्वतः स्रवत् दृष्टवन्तौ। भूमिः पतितवानरैः पर्वताकारैः आच्छादिता, सर्वत्र शस्त्राणि प्रकाशितानि च दृश्यन्ते स्म। तौ सुग्रीवम्, अङ्गदं, नीलं, शरभं, गन्धमादनं, जम्बवन्तं, सुशेणं, वेगदर्शिनं च दृष्टवन्तौ। विभीषणः हनुमांश्च, मैन्दं, नलं, ज्योतिर्मुखं, द्विविदं, अन्यांश्च वानरान् रणाङ्गणे निपातितान् अपश्यताम्। स्वयम्भुवः प्रियैः शरैः सप्तषष्टिकोटयो वेगवानां वानराणां हताः, दिनस्य पञ्चमभागे शेषे। तदा हनुमान् विभीषणेन सह, शरपीडितां सेनां, महतीं भीषणां सागरतरङ्गसमां दृष्ट्वा, जम्बवतः अन्वेषणाय प्रवव्रे।