त्रिशङ्कुः नाम इक्ष्वाकुवंशसमुत्पन्नः धर्मात्मा दानशीलश्च, शरणागतः मम समीपमागतः इति विश्वामित्रः महर्षिः अन्यान् ऋषीन् निवेदयामास। स त्रिशङ्कुः स्वदेहेन स्वर्गलोकं जेतुमिच्छन् स्वस्वरूपेण स्वर्गारोहणं काङ्क्षति। तदा विश्वामित्रस्य वचनं शृत्वा सर्वे महर्षयः धर्मज्ञाः शीघ्रमेव समागत्य प्रोचुः—कौशिकवंशसमुत्पन्नः अयं महर्षिः तीक्ष्णकोपः, यस्य यदुक्तं तत्तथैव कर्तव्यम्; स हि पूज्यः अग्निसमः कोपसमुत्थेन शापेन संहर्तुं शक्तः। अतः विश्वामित्रबलप्रभावात् इमं इक्ष्वाकुनन्दनं स्वदेहेन स्वर्गारोहणाय यज्ञः क्रियताम्। ततः सर्वे ऋषयः सह विश्वामित्रेण यज्ञारम्भं कर्तुं समारभन्त। तत्र विश्वामित्रः तेजस्वी होता बभूव, अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकर्माणि यथाविधानं समापादयन्। सर्वे च ते विधिपूर्वकं सम्यगनुष्ठानं कृत्वा, कालान्तरे महातपाः विश्वामित्रः सर्वदेवताभ्यः हविर्दानाय आह्वानं चकार। किन्तु तस्मिन् काले कश्चन देवः स्वं भागं ग्रहीतुं न आगतः। तदा विश्वामित्रः क्रोधसंयुतः हविष्पात्रं संवहन् त्रिशङ्कुम् उवाच—“पश्य मे तपसो वीर्यं, राजन्! मम स्वबलात् त्वां स्वदेहेन स्वर्गं नेष्यामि। त्वं स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ, यद् दुर्लभं; मम तपसः किञ्चिद् फलम् अवाप्तम् अस्ति।” एतदुक्त्वा महर्षिणा, राजा त्रिशङ्कुः स्वदेहेनैव ऋषिभिः पश्यद्भिः तस्मिन् काले स्वर्गं जगाम। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं प्राप्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह उक्तवान्—“त्रिशङ्को, पुनरावर्तस्व; त्वं स्वर्गस्थानं न अर्हसि।” “गुरोः शापेन मूढ, शिरसा भूमौ पत,” इति महेन्द्रेण उक्तः त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। स पतन् “रक्षस्व माम्!” इति तपस्विनं विश्वामित्रं व्याहरन्। तस्य शब्दं श्रुत्वा कौशिकः तीव्रक्रोधसमन्वितः “तिष्ठ, तिष्ठ!” इति व्याहरत्, स मुनिसंघमध्ये द्वितीयः प्रजापतिरिव बभूव। स क्रोधात् दक्षिणदिक्प्रवासी सप्तर्षीन् नवान् सृष्टवान्, तारागणं चान्यं निर्ममे। दक्षिणदिशं प्रति मुखीकृत्य, महायशाः ऋषिः अन्यैः मुनिभिः परिवृतः, क्रोधाविष्टचित्तः तारागणं ससर्ज। स कोपसमुत्थेन वचनम् उक्तवान्—“अन्यं इन्द्रं सर्जयिष्यामि, अथवा विश्वमिन्द्रहीनं भवतु,” इति नूतनान् देवतान् अपि सर्जितुं प्रववृते। तदा सर्वे ऋषयः, देवाः, असुराश्च भीताः, महात्मानं विश्वामित्रं प्रणम्य शमयितुम् उपचक्रमुः—“एष राजा, भगवन्, गुरोः शापपीडितः; तपोधन, स देहेन स्वर्गारोहणं न अर्हति।” इत्युक्त्वा, देवानां वचनं श्रुत्वा, महर्षिः कौशिकः सर्वान् देवतान् प्रबलया गिरा प्रत्युवाच—“त्रिशङ्को देहेन स्वर्गारोहणाय प्रतिज्ञातः; मिथ्यावचनं कर्तुं न शक्नोमि। स्वदेहेन त्रिशङ्कवे स्वर्गः शाश्वतः भवतु, एते च मम तारागणाः स्थिराः सन्तु। यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते अपि सन्तु; देवैः कृतं यदस्ति, तत् अनुमोदनीयम्।” एवं उक्ते, सर्वे देवाः महर्षये प्रत्युवाचुः—“एवं अस्तु; एते सर्वे सन्तु, शुभं ते भवतु।” अग्निपथात् बहिः दिवि, ताः नानातारा दिव्यप्रभासु दीप्ताः। त्रिशङ्कुः शिरसा अधोमुखः अमर इव तिष्ठतु, एते च प्रकाशाः तं राजर्षिं अनुवर्तन्ताम्। एवं कृतार्थः कीर्तिमान् च, स्वर्गलोकप्राप्तः धर्मात्मा विश्वामित्रः सर्वैः देवैः प्रशंसितः। मुनिसंघमध्ये, बलिनः तपस्विनः च, देवाः ऊचुः—“एवं अस्तु।” ततः, पुरुषश्रेष्ठ, सर्वे देवाः महात्मानः तपस्विनश्च यज्ञान्ते यथागतं जग्मुः। शृणु अद्य वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकषष्टितमं सर्गम्। विश्वामित्रः महातेजाः तान् मुनीन् प्रयान्तं दृष्ट्वा सर्वान् वनवासिनः तपस्विनः उवाच—“दक्षिणदिशि महाअन्तरायः उत्पन्नः; अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्मः।” “पश्चिमदिशि विशालायां पुष्करे सुखेन तपः कुर्मः; तद्वनं तपस्यै रमणीयं हि।” एवमुक्त्वा, महातेजाः महर्षिः पुष्करे घोरं दुर्जयं च तपः कर्तुं आरब्धवान्, मूलफलभोजनः स्थित्वा। तस्मिन्नेव काले, अयोध्याधिपः महाबलः अम्बरीषो नाम, यज्ञाय संयच्छमानः आसीत्। तस्य यजमानस्य, इन्द्रेण यज्ञपशुः हृतः; पशुं न दृष्ट्वा, ऋत्विक् राजानं उवाच।