समुद्रनगर्यां सीतायाः प्राप्तिः, कुम्भकर्णस्य विनाशः, मेघनादस्य पराजयः, रावणस्य संहारः च अभवत्। ततः विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकविमानस्य दर्शनम्, अयोध्यायात्रा, भारद्वाजसाक्षात्कारः च सम्पन्नः। वायुपुत्रस्य प्रेषणम्, भरतसमीपगमनम्, रामस्य पुण्याभिषेकः, सर्वसेनानां विसर्जनम्, स्वराज्ये हर्षः, वैदेह्याः प्रेषणम् च अभवत्। रामस्य पृथिव्यां यद् अन्यद् अपि भविष्यत्, तत् अपि महर्षिः वाल्मीकिः उत्तरकाण्डे काव्ये सम्यक् रचयामास। एषः श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः। श्रीवाल्मीकिः महर्षिः रामस्य सर्वं चरितम्, राज्यप्राप्तस्य, अद्भुतैः शब्दार्थैः सम्यक् रचयामास। सः द्विचत्वारिंशत्सहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च उच्चारयामास। तेन महत्काव्यं सम्पूर्णं कृत्वा, यद् अपि आगतव्यम्, सः बुद्धिमान् चिन्तयामास—"कः नु एतत् काव्यं पठिष्यति?" सः राजा रामस्य द्वौ पुत्रौ, कुशं लवं च, धर्मिष्ठौ, कीर्तिमन्तौ, सौम्यस्वरौ, आश्रमे स्थितौ ददर्श। तौ वेदेषु निपुणौ, बुद्धिमन्तौ दृष्ट्वा, वाल्मीकिः वेदानां वृद्ध्यर्थं तौ काव्यं शिष्याभ्याम् उपदिदेश। सः नियमवान् ऋषिः रामायणं समग्रं, सीतायाः महाकथां, पुलस्त्यपुत्रवधं च रचयामास। तद् काव्यं गायनाय पठनाय च मधुरम्, त्रिभिः पादैः, सप्तभिः छन्दोभिः, तन्त्रीतालसमन्वितम् अभवत्। तद् काव्यं रतिकरुणहास्यरौद्रभीषणवीरादिभावसम्पन्नम् तौ गायामासतुः। तौ संगीतविद्यायां, स्वरप्रयोगे, मधुरस्वरौ, गन्धर्वावतारवत् प्राकाशताम्। रूपसम्पन्नौ, शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरवाचौ, रामदेहात् उत्पन्नप्रतिमाविव। तौ राजपुत्रौ, धर्म्यं चरितं सम्यक् अधीत्य, सम्पूर्णं काव्यं निर्दोषं गायामासतुः। तौ ऋषिसंवदेषु, द्विजेषु, साधुषु, तत्त्वज्ञौ, यथोपदेशं, एकाग्रचित्तौ, गायामासतुः। महात्मनौ, महाभाग्ययुक्तौ, सर्वशुभलक्षणैः भूषितौ, कदाचित् शुद्धचित्तऋषिसंवदेषु तौ गायामासतुः। सभायां मध्ये स्थित्वा तौ गीतं गायामासतुः; श्रोतृऋषयः अश्रुपूर्णनेत्राः अभवन्। "उत्तमम्! उत्तमम्!" इति विस्मयाकुलाः, धर्मनिष्ठा ऋषयः हर्षपूर्णाः अभवन्। तौ कुशीलवगायकौ प्रशंस्यौ प्रशंसाम् अवदन्—"अहो गीतस्य माधुर्यं, श्लोकानां विशेषतः!" यद्यपि तानि घटनानि पुरातनानि, तौ तानि प्रत्यक्षवत् गायामासतुः, चरितस्य मूर्तिमन्तौ। तौ संयुक्तौ, मधुरं, भावपूर्णं, सिद्धस्वरम् गायामासतुः; तपःश्रेष्ठैः ऋषिभिः प्रशंसितौ। तौ अतिवैशिष्ट्यं माधुर्यं च गायमानौ, एकः हृष्टः ऋषिः कुम्भं दत्तवान्। अन्यः, प्रसन्नः, कीर्तिमान्, वल्कलं दत्तवान्; अन्यः कृष्णाजिनम्, अन्यः यज्ञोपवीतम् दत्तवान्। एकः कुम्भं, अन्यः मुञ्जसूत्रं, अन्यः दण्डं, अन्यः कौपीनम् दत्तवान्। अन्यः कुलिशं, अन्यः काषायवस्त्रं, अन्यः वल्कलम् दत्तवान्। एकः जटाबन्धनं दत्तवान्, अन्यः काष्ठपाशम्, अन्यः पात्राणि, अन्यः समिधम् दत्तवान्। अन्यः उदुम्बरदण्डं दत्तवान्, अन्ये आशीर्वादं दत्तवन्तः; अन्ये दीर्घायुष्यम् उवाचुः। सर्वे सत्यवाचऋषयः तौ उपहारान् दत्तवन्तः—"एतत् अद्भुतं चरितं ऋषिणा प्रचारितम्।" एषः काव्यः काव्येषु श्रेष्ठः, यथाक्रमं सम्पूर्णः; गीतविद्यायाम् निपुणैः गायकैः गीतम्। आयुष्यम्, बलप्रदं, श्रोतृजनानां हर्षजनकं; यत्र यत्र तौ गायामासतुः, सर्वत्र प्रशंसितौ। राजमार्गेषु, पथेषु च, भरतस्य ज्येष्ठभ्राता तौ कुशीलवौ दृष्ट्वा, स्वगृहं आनयामास। रामः शत्रुनाशकः, तौ पूजार्हौ पूजाम् अकरोत्; दिव्ये सुवर्णसिंहासने उपविष्टः, प्रभुः तौ सत्कृतवान्। मन्त्रिभिः भ्रातृभिः च परिवृतः, तौ सौम्यरूपौ, सुविनीतौ दृष्टवान्। रामः लक्ष्मणम्, शत्रुघ्नम्, भरतम् च उवाच—"एतयोः देववत् दीप्तयोः चरितं श्रोतव्यम्।" सः गायकान् प्रोत्साहितवान्, विविधार्थव्यञ्जनं चरितं गायितुं; तौ हृदयसम्भूतस्वरैः मधुरं, भावपूर्णं गायामासतुः। तन्त्रीतालसमन्वितं, अर्थस्पष्टं, सर्वाङ्गचित्तहृदयहर्षजनकं, श्रवणसुखं गीतम् सभा मध्ये दीप्तम्। तौ राजलक्षणयुक्तौ, तपस्विनौ, गीतविद्यायाम् निपुणौ; मया अपि अद्भुतौ कथ्येते। अधुनैव तेषां महत्कर्मणां धर्म्यं चरितं शृणु। ततः रामस्य वचनात् प्रेरितौ, तौ विधिवत् गायनम् आरभेताम्। रामः सभायां उपविष्टः, शनैः श्रोतुम् इच्छा अभ्यस्मार्त।