महर्षेः विश्वामित्रस्य तपोबलविजितान् वासिष्ठान् महोदयवासिनश्च ज्ञात्वा, स महातपाः मुनिसंसदि इदं वचनमुवाच— “एष त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः कीर्तिमान् धर्मात्मा च दानशीलश्च, मम शरणमागतः। अयं स्वदेहेन स्वर्गं जेतुमिच्छन्, देवलोकमभिगन्तुमिच्छति।” ततः सः मुनिपुङ्गवः सर्वान् ऋषीन् सम्बोध्य प्रोवाच— “मया सह यज्ञः आरभ्यताम्।” विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्वे महर्षयः शीघ्रमेव धर्मविदः समागत्य प्राहुः— “कौशिकः मुनिः घोरकोपसमन्वितः। यद्यद् उक्तं तेन, तत् अवश्यं कर्तव्यम्; स हि पूज्यः अग्निसमः क्रुद्धः शापं दास्यति।” तस्मात्, विश्वामित्रबलात् इक्ष्वाकुनन्दनस्य स्वदेहेन स्वर्गारोहणाय यज्ञः क्रियताम्। ततः सर्वे ऋषयः यज्ञस्य आरम्भणाय समुपविविशुः। विश्वामित्रो महातेजाः यज्ञकर्मणि होता बभूव; अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकर्माणि यथाक्रमेण अकुर्वन्। सर्वाणि कर्माणि विधिवत् नियमानुसारं च सम्यग् अकुर्वन्। दीर्घकालात् अनन्तरं, विश्वामित्रः तपोधनः तत्र सर्वेषां देवानां भागार्पणं कृतवान्; किन्तु तदा न कश्चित् देवः स्वभागग्रहणाय आगतः। तदा क्रोधसंयुक्तः महर्षिः विश्वामित्रः समिद्धहवनीयमुद्यम्य, त्रिशङ्कुम् इदं वचनमुवाच— “पश्य मे तपसः प्रभावम्, राजन्! मम तेजसा त्वां स्वदेहेन स्वर्गं नेष्यामि। स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ, राजन्, यद् दुर्लभं; मम तपसः किञ्चित् फलमस्ति। मम तेजसा स्वदेहेन स्वर्गमारोह।” एवं मुनिना उक्ते, स राजा त्रिशङ्कुः स्वदेहेन तदा स्वर्गं जगाम, मुनिसंघस्य पश्यतः। त्रिशङ्कुं स्वर्गं प्राप्नुवन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह प्रोवाच— “त्रिशङ्को, पुनः प्रतिपद; त्वं स्वर्गस्थानं न अर्हसि। गुरुशापहतः, मूढ, शीर्षसा भूमौ पत।” महेन्द्रेण एवं उक्तः, त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। सः “रक्ष माम्!” इति तपस्विनं विश्वामित्रं व्याहरन् पतन्, तस्य वचनं श्रुत्वा कौशिकः क्रोधात् “तिṣ्ठ, तिष्ठ” इति व्याहरत्; स मुनिसंघमध्ये प्रजापतिसमः बभासे। सः क्रोधात् दक्षिणदिशि सप्तर्षीन् नवान् सृजन्, तारागणं च अन्यं निर्ममे। अन्यान् ऋषीन् परिवृत्य, दक्षिणदिशं प्रति स महायशाः मुनिः तारागणं च ससर्ज, कोपसंविग्नमानसः। क्रुद्धः सः जगाद— “अहमन्यं इन्द्रं करिष्यामि, अथवा इन्द्रवर्जितं लोकं करिष्यामि।” देवतान्यपि सृष्टुम् आरब्धवान्। तदा त्रस्ताः सर्वे मुनयः, देवाः, असुराश्च, विश्वामित्रं महात्मानं प्रणम्य प्राञ्जलयः शमयन्। ऊचुः— “एष राजा, भगवन्, गुरोः शापपीडितः; तपोधन, सः स्वदेहेन स्वर्गारोहणं न अर्हति।” देवानां वचनं श्रुत्वा, महातपाः कौशिकः सर्वान् देवतान् प्रत्यूच्य महाबलम् वाक्यमुवाच— “त्रिशङ्को राजन् स्वदेहेन स्वर्गारोहणाय प्रतिज्ञातः; मया मिथ्यावचनं न शक्यते कर्तुम्। त्रिशङ्कवे स्वदेहेन स्वर्गः शाश्वतो भवतु, ममैते सर्वे तारागणाः स्थिराः स्यु:। यावद् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते अपि तिष्ठन्तु; यद् देवैः कृतम्, तद् अनुमोदनीयम्।” एवं उक्ते, सर्वे देवाः तमृषिं प्रत्यनुज्ञाय ऊचुः— “एवं भवतु; सर्वे एते तिष्ठन्तु, शुभमस्तु ते।” अग्निपथात् बहिः, आकाशे, बहवः तारागणाः दिव्यतेजसा विराजन्त। त्रिशङ्कुः शीर्षसा अधोमुखः अमरवत् तत्र स्थित्वा, एते प्रकाशाः तं श्रेष्ठं राजानं अनुयास्यन्ति। एवं कार्यसिद्धिं कीर्तिं च प्राप्य, स्वर्गलोकमवाप्य, विश्वामित्रः धर्मात्मा सर्वैः देवगणैः स्तूयमानः। मुनिसंघमध्ये, देवाः, महात्मानः, तपस्विनश्च ऊचुः— “एवं भवतु।” ततः, पुरुषश्रेष्ठ, सर्वे देवाः महात्मानः, तपस्विनश्च यज्ञान्ते यथागतं प्रस्थिताः। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः शृणु। ततः महातेजाः विश्वामित्रः तान् प्रस्थितान् मुनीन् दृष्ट्वा, सर्वान् वने वसतः तपस्विनः, नरव्याघ्र, इदं वचनमुवाच— “दक्षिणदिशि महान् विघ्नः उत्पन्नः; अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्मः। पश्चिमदिशि विशालायां पुष्करे वयं सुखेन तपः चरिष्यामः; तद् वनं तपोवने रमणीयं हि।” एवमुक्त्वा, स महायशाः महातपाः पुष्करे घोरं दुर्दर्शं तपश्चरन्, मूलफलभोजनः स्थितः। तस्मिन्नेव काले अयोध्याधिपतिः महाबलः अम्बरीषः नाम कीर्तिमान् राजा महायज्ञाय संकल्पमकरोत्।