श्रीवािल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। महातपस्वी विश्वामित्रः, वसिष्ठैः महोदयान् सहितैः तपसः प्रभावेन विजितैः, सर्वेषां ऋषीणां मध्ये उवाच। "एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणं प्राप्तः। स एषः स्वदेहेन सुरलोकं जयितुम् इच्छति, स्वस्वरूपेण स्वर्गारोहणं कामयते।" ततः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः शीघ्रं समागच्छन्, धर्मज्ञाः सन्तः धर्मानुसारं वदन्तः। "एष कौशिकवंशजः तपस्वी तीव्रकोपः। यद् उक्तं तेन, तद् अवश्यं कर्तव्यम्; स हि पूज्यः अग्निसमः, कोपेन शापं दास्यति। अतः यज्ञः आरभ्यताम्, यथा इक्ष्वाकुवंशजः विश्वामित्रस्य प्रभावेन स्वदेहेन स्वर्गं गच्छेत्।" एवं उक्त्वा सर्वे ऋषयः तदा तं यज्ञं आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः तेजस्वी होता अभवत्, अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकार्याणि यथाक्रमं कृतवन्तः। विधिपूर्वकं सर्वं कर्म समापादनम्, दीर्घकालानन्तरं विश्वामित्रः महातपस्वी देवतानां हविषां आवाहनं कृतवान्। किन्तु तस्मिन्नेव काले, देवाः न आगच्छन् स्वं भागं ग्रहीतुं। ततः विश्वामित्रः महर्षिः कोपसम्भृतः, यज्ञकर्शं उत्थाप्य, त्रिशङ्कुं प्रति क्रुद्धः इदं वचनम् उवाच— "पश्य मे तपसः प्रभावम्, राजन्; मम शक्त्या त्वां स्वदेहेन स्वर्गं नेष्यामि। स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ, राजन्, यः दुरापः; मम तपसः किञ्चित् फलम् अस्ति।" एवं उक्त्वा, विश्वामित्रस्य प्रभावेन, त्रिशङ्कुः स्वदेहेन स्वर्गं गच्छन् ऋषिभिः दृष्टः। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं गच्छन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह इदं वचनम् उवाच— "त्रिशङ्को, पुनः पत; त्वं स्वर्गे स्थानं न प्राप्यसि।" "गुरोः शापेन, मूढ, शिरसा भूमिं पत," इति महेन्द्रस्य वचनम् श्रुत्वा त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। "रक्ष मे!" इति विश्वामित्रं तपस्विनं आक्रन्दन्, विश्वामित्रः तं विलपन्तं श्रुत्वा, महाक्रोधेन "स्थ, स्थ" इति उक्तवान्। ऋषिमध्ये सः अन्यः प्रजापतिरिव दीप्तिमान् अभवत्। क्रोधात्, दक्षिणमार्गे सप्तर्षीन् नूतनान् सृजितवान्, अन्यं नक्षत्रपथं अपि निर्मितवान्। दक्षिणदिशं प्रति विश्वामित्रः अन्यैः ऋषिभिः परिवृतः, नक्षत्रपथं सृजितवान्, क्रोधाविष्टचित्तः। "अन्यं इन्द्रं करिष्यामि, अथवा लोकः इन्द्ररहितः भविष्यति," इति क्रुद्धः देवतानां सृष्टिं अपि आरब्धवान्। ततः भयाकुलाः सर्वे ऋषयः, देवाः, असुराः च, महात्मानं विश्वामित्रं विनयपूर्वकं प्राञ्जलयः सम्बोधितवन्तः— "अयं राजा, भगवन्, गुरोः शापेन पीडितः; तपोसम्पन्न, स्वदेहेन स्वर्गारोहणं न अर्हति।" देवेषां वचनं श्रुत्वा, कौशिकः महर्षिः सर्वान् देवतान् शक्तिमद्भिः वाक्यैः सम्बोधितवान्— "त्रिशङ्कुं स्वदेहेन स्वर्गारोहणाय प्रतिज्ञा कृताऽस्ति; मया मिथ्या कर्तुं न शक्यते।" "त्रिशङ्कुं स्वदेहेन स्वर्गे नित्यं तिष्ठतु; मम नक्षत्राणि स्थिता भवन्तु। यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते स्थिता भवन्तु; देवैः यद् कृतं, तद् अनुमोदितव्यम्।" एवं उक्त्वा, सर्वे देवाः महर्षिं प्रति "एवमस्तु; सर्वे स्थिता भवन्तु, शुभं ते भवतु," इति प्रत्युवाचुः। आकाशे, अग्नेः पथात् बहिः, तानि नक्षत्राणि दिविसम्पदः मध्ये दीप्तानि। त्रिशङ्कुः शिरसा अधः, अमरवत् तिष्ठतु; तानि दीपानि श्रेष्ठं राजानं अनुवर्तन्ते। एवं, त्रिशङ्कुः स्वर्गलोकं प्राप्य, यशः सम्पाद्य, विश्वामित्रः धर्मात्मा, सर्वैः देवैः स्तुतः। ऋषिमध्ये, बलिनां तपस्विनां मध्ये, देवाः "एवमस्तु" इति उक्त्वा, यज्ञसमाप्तौ, सर्वे महात्मानः देवाः तपस्विनः च यथागतं निर्जग्मुः। श्रीवािल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रः महातेजाः, तान् ऋषीन् गच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्वान् वनवासिनः तपस्विनः नरश्रेष्ठं प्रति उवाच— "दक्षिणदिशि महान् विघ्नः उत्पन्नः; अन्यां दिशं गच्छामः, तत्र तपः कुर्मः।" "पश्चिमदिशि, पुष्करे, यत्र विस्तीर्णं प्रदेशः, सुखेन तपः कुर्मः; तद् वनं तपस्यै रम्यं।" एवं उक्त्वा, महर्षिः महाबलः, पुष्करे तीव्रं दुस्तरं तपः कृतवान्, मूलफलाहारः।