महर्षेः विश्वामित्रस्य संरक्षणं प्राप्तवन्तः केन प्रकारेण स्वर्गं गमिष्यन्ति? इति क्रुद्धलोचनाः कठोराणि वचनानि वासिष्ठैः सह महोदयानां ऋषिभिः उक्तानि। तेषां वचः श्रुत्वा, महामुनिः विश्वामित्रः कोपसंरक्तलोचनः सन्दुष्टः इदं वचनम् अवदत्— “निर्दोषः सन्, घोरतपस्वी च अहम्, मयि तु ते निन्दां कुर्वन्ति। ते दुष्टाः नूनम् अद्य भस्मसात् भविष्यन्ति; कालपाशेन यमक्षेत्रं नीताः। सप्तशतानि जन्मानि ते मृतपाः नाम कुक्कुटमांसभोजिनः, निर्दयाश्च, मुष्टिकाः इति प्रसिद्धाः, भविष्यन्ति। विकृतदेहाः, विकलाङ्गाश्च, लोकान् अनुचरन्तः, अपमानिताः च भविष्यन्ति। महोदयः च, मिथ्यावादी, मयि निर्दोषे अपि, मां निन्दितवान्—स सर्वेषु लोकेषु कुख्यातः निषादत्वं प्राप्य, प्राणिवधरतः, निर्दयः च भविष्यति। मदीयकोपात् स दीर्घकालं दुःखमयम् अवस्थां स्थास्यति।” एवमुक्त्वा, तेजस्वी महातपस्वी विश्वामित्रः मुनिसत्तमः तत्र मौनं जग्राह। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र, विश्वामित्रः महर्षिः, वासिष्ठैः सह महोदयानां ऋषयः स्वस्य तपोबलात् अभिभूताः इति ज्ञात्वा, मुनिसमवायस्य मध्ये इदं वचनम् अवदत्— “अयं त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः च, मम शरणम् आगतः। अयं स्वशरीरेण देवलोकविजयं कर्तुम् इच्छति, स्वर्गारोहणं कामयते। अतः, मया सह यज्ञः आरभ्यताम्।” विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे धर्मज्ञाः महर्षयः शीघ्रमेव समागत्य, परस्परं चोचुः—“कौशिकः महर्षिः महातपस्वी च कोपसमन्वितः अस्ति; तेन यदुक्तं तदकर्तव्यम् एव। अन्यथा कोपेन शापं दास्यति।” तस्मात्, त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गारोहणाय यज्ञः प्रवर्त्यताम्। ततः सर्वे मुनयः तं यज्ञं समारब्धवन्तः। तत्र विश्वामित्रः प्रधानहोता अभवत्, अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः धर्मानुसारं कृत्यं कृतवन्तः। सर्वाणि कर्माणि विधिवत् सम्पादितानि। दीर्घकालात् अनन्तरं, विश्वामित्रः महातपाः सर्वेषां देवतानां हविर्भागाय आहुतिं चकार। तदा देवाः केऽपि स्वं भागं ग्रहीतुं न आगच्छन्। तदा महर्षिः विश्वामित्रः कोपसमन्वितः स्रुक् गृहित्वा त्रिशङ्कुम् इदं वचनम् अवदत्— “पश्य राजन्, मम तपसो बलम्। ममैव शक्त्या त्वां स्वशरीरेण स्वर्गं नयामि। गच्छ राजन्, स्वशरीरेण स्वर्गं, यद् दुर्लभम्; मम तपसोऽपि किञ्चित् फलम् उपार्जितम् अस्ति।” इत्युक्त्वा, त्रिशङ्कुः तदा मुनिसाक्षिकः स्वशरीरेण स्वर्गं जगाम। त्रिशङ्कोः स्वर्गारोहणं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सहितः तम् अवदत्— “त्रिशङ्को, पुनः प्रतिनिवर्तस्व; त्वं स्वर्गे स्थानं न प्राप्तवान्।” “गुरोः शापेन, मूढ, मूर्ध्ना पत,” इति वचनेन महेन्द्रेण उक्तः स त्रिशङ्कुः भूमौ पुनः पतितः। सः “रक्ष माम्!” इति विश्वामित्रं तपस्विनं प्रार्थयामास। तस्य विलपितं श्रुत्वा, कौशिकः मुनिसत्तमः कोपाविष्टः “स्थीयताम्! स्थीयताम्!” इति व्याहरत्, प्रजापतिसमानः सञ्जज्ञे। तदा सः दक्षिणदिशं प्रति मुखीकृत्य, अन्यैः मुनिभिः परिवृतः, सप्तर्षीन् दक्षिणायनमार्गवासिनः सृजति स्म; तारागणं च क्रोधात् ससर्ज। सः कोपसमन्वितः “अन्यं इन्द्रं करिष्यामि, अथवा लोकोऽनिन्द्रकः स्यात्; नवान् देवतान् अपि सृजामि,” इति संकल्प्य देवसंस्थानि सृजितुम् आरब्धवान्। तदा सर्वे मुनयः, देवाः, असुराश्च भीताः सन्तः, सान्त्वनपूर्वकं विश्वामित्रं महात्मानं प्रार्थयामासुः—“राजा गुरोः शापदुःखितः, तपोविभूतये, सः स्वशरीरेण स्वर्गं न अर्हति।” तेषां देववचनं श्रुत्वा, कौशिकः महर्षिः सर्वान् देवतान् प्रत्यूच्य, “त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गारोहणाय प्रतिज्ञा कृताऽस्ति; मिथ्यावचनं कर्तुं न शक्नोमि। तस्मात् त्रिशङ्कोः स्वर्गे शरीरेणैव नित्यवासः स्यात्; मया सृष्टाः एते तारागणाः अपि स्थास्यन्ति। यावद् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते स्थास्यन्ति; यद् देवैः कृतं, तत् अनुमोदनीयम्,” इति उक्तवान्। एवं वचने कृतमुनि, सर्वे देवाः तं प्रत्युवाचुः—“एवं भवतु; सर्वेऽपि एते तिष्ठन्तु, सुभगः भूयाः च।” तदा गगने, अग्निमार्गात् बहिः, बहवः तारागणाः दिव्यप्रभया दीधित्सन्तः दृष्टाः। एवं महर्षेः विश्वामित्रस्य कोपः, प्रतिज्ञा, त्रिशङ्कोः स्वर्गारोहणं, देवतानां च अनुमोदना, इति सर्वं धर्म्यम् अद्भुतं च चरितं अभवत्।