महर्षिणां सभायां दिव्याः ऋषयः कथं तस्य हविर्भागं भुञ्जेरन्? महात्मानः ब्राह्मणाश्च, चाण्डालभोजितं खाद्यं भुक्त्वा, कथं तेषां भागं स्वीकरिष्यन्ति? विष्वामित्रेण रक्षिताः केचित् कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति? इति ते कठोराणि वचनानि प्रोचुः, कोपात् रक्तनयनाः सन्तः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयवासिनश्च, हे मुनिशार्दूल, एवं वचः ऊचुः; तेषां वचांसि श्रुत्वा, स मुनिपुङ्गवः विष्वामित्रः— स कोपसम्भृतनयनः, क्रोधात् इदं वचनम् अवदत्— "अहं निर्दोषः, घोरतपसा स्थितः, तत्रापि ते मां निन्दन्ति।" तदा सः पुनरुवाच— "ते पापकृतः नूनं भस्मसात् भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीयन्ते।" "सप्तशतानि जन्मानि, ते मृतपाः स्युः, श्वानमांसभोजिनः, निर्दयाः, मुष्टिकसंज्ञकाः।" "विकृताः विकलाङ्गाश्च, लोकान् अनादृत्य विचरन्तः; महोदयः च, दुर्मनाः, निर्दोषं मां निन्दितवान्—" "स सर्वेषु लोकेषु दूषितः, निषादत्वं गमिष्यति, प्राणिवधरतः, अनृणयः च।" "मम कोपात् स दीर्घकालं दुःखमयम् अवस्थास्यति।" इति उक्त्वा, स महातपाः विष्वामित्रः, ऋषिमध्ये द्युतिमान्, तत्र मौनं समुपागच्छत्। एवमस्ति श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः। तत्र, विष्वामित्रः महातपाः, वसिष्ठान् महोदयवासिनश्च स्वतपसा विजितान् ज्ञात्वा, मुनिमध्ये वचनमुवाच— "एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणमागतः।" "स देहधारी स्वर्गलोकविजयं इच्छन्, स्वदेहेनैव स्वर्गारोहणं कामयते।" "अतो युष्माभिः मया सह यज्ञः आरब्धव्यः।" इति विष्वामित्रवचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः धर्मविदः शीघ्रमेव समागताः, धर्मानुसारं वचः ऊचुः— "अयं कौशिकः मुनिः तीक्ष्णकोपः।" "यद् उक्तं तेन, तद् अवश्यं कर्तव्यम्; स हि पूज्यः अग्निसमः, क्रुद्धः शापं दास्यति।" "तस्मात् त्रिशङ्कोः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतस्य, विष्वामित्रतेजसा देहेन स्वर्गारोहणं साध्यताम्।" "अतः सर्वैः यज्ञः आरभ्यताम्।" इति उक्त्वा, ते महर्षयः तस्मिन्काले तान्युत्सर्गकर्माणि आरब्धवन्तः। विष्वामित्रः महातेजाः, स यज्ञे होतारमभवत्; अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकर्माणि सम्यक् अकुर्वन्। सर्वे कर्माणि विधिवत् नियमानुसारं चक्रुः; ततः चिरात्, विष्वामित्रः महातपाः देवतानां हविर्भागाय आहुतिं चकार। तदा कश्चिदपि देवः तत्र न आगतः, न च हविर्भागं स्वीकृतवान्। तदा विष्वामित्रः महर्षिः कोपेन पूर्णः, समिद्धहवनीयम् आदाय, रोषात् त्रिशङ्कुम् प्रति वचनमुवाच— "पश्य मे तपसः बलम्, राजन्; मम शक्त्या त्वां देहेनैव स्वर्गं नेष्यामि।" "स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ, राजन्, यः दुरापः; किञ्चित् मम तपसः फलम् अस्ति।" "राजन्, मम तेजसा त्वं स्वदेहेन स्वर्गमारोह।" इति मुनिना उक्ते, स राजा त्रिशङ्कुः देहेनैव स्वर्गं जगाम, मुनयः तं पश्यन्तः। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं प्राप्तवन्तम् दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह वचनमुवाच— "त्रिशङ्को, प्रतिगच्छ; त्वं स्वर्गस्थानं न अर्हसि।" "गुरुशापेन पत, मूढ, शिरसा अधः भूत्वा।" इति महेन्द्रवचनेन त्रिशङ्कुः पुनः पपात्। स "रक्ष माम्!" इति विष्वामित्रं तपोधनम् आक्रन्दयन् अवदत्। तस्य शब्दं श्रुत्वा, कौशिकः अतिवेगेन कोपसमन्वितः "तिष्ठ, तिष्ठ" इति प्रोच्य, मुनिमध्ये स प्रजापतिसमः बभासे। स कोपात् दक्षिणां दिशं प्रति सप्तर्षीन् नवान् ससर्ज; अन्यांश्च नक्षत्रगणान् ससर्ज। दक्षिणदिशं प्रति स महातेजाः मुनिः अन्यैः मुनिभिः परिवृतः, नक्षत्रगणान् ससर्ज, क्रोधसंवृतचित्तः। स कोपात् उच्चैः अवदत्— "अहं अन्यं इन्द्रं करिष्यामि, अथवा इन्द्ररहितं लोके स्थापयिष्यामि;" इति, नवान् देवतान् अपि स ससर्ज। तदा, सर्वे मुनयः, देवगणाः, असुराश्च, भीताः सन्तः, विनयपूर्वं महात्मानं विष्वामित्रं प्राञ्जलयः समुपगम्य, शमयितुम् ऊचुः— "एष राजा, भगवन्, गुरोः शापेन पीडितः; तपोधन, सः देहेन स्वर्गारोहणं न अर्हति।" एवं देववचनं श्रुत्वा, कौशिकः महर्षिः सर्वान् देवतान् बलवता वचसा प्रत्युवाच— "त्रिशङ्कोः देहेन स्वर्गारोहणाय प्रतिज्ञा कृताऽस्ति; मया मिथ्यावचनं कर्तुं न शक्यते।" "त्रिशङ्कुः स्वदेहेन स्वर्गे नित्यं तिष्ठतु; एते च मम नक्षत्रगणाः स्थिराः स्युः।" "यावज्जगत् तिष्ठति, तावत् एते सर्वे तिष्ठन्तु; देवैः यत् कृतं, तत् अनुमोदितव्यम्।" एवं उक्ते, सर्वे देवता महर्षिं प्रत्यूचुः— "एवमस्तु; एते सर्वे तिष्ठन्तु, शुभमस्तु ते।