ततः महर्षिः विश्वामित्रः सर्वर्षिषु अग्रगण्यः तान् वचनानि यथावत् श्रुत्वा प्रह्वणं वचोऽब्रवीत्— “कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य यज्ञे ऋत्विक् भवेत्, विशेषतः?” तदनन्तरं पुनः सः अपृच्छत्— “कथं दिव्याः ऋषयः सभायाम् तस्य हविः भुञ्जेयुः, वा महात्मनः ब्राह्मणाः चाण्डालस्य अन्नं भुक्त्वा?” तदनन्तरं सः पुनः अपृच्छत्— “विश्वामित्रेण रक्षिताः ते कथं स्वर्गं यास्यन्ति?” इत्येवं तेषां कटु वचनानि आक्रान्तदृष्टयः क्रोधेन रक्तनेत्राः ऊचुः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयनः सह, हे मुनिशार्दूल, एवं उक्तवन्तः। तेषां वचनानि श्रुत्वा, अग्रगण्यः तपःस्वी विश्वामित्रः क्रोधेन रक्तनेत्रः, तेषां प्रति रुष्टः इदं वचनम् उवाच— “अहं दोषरहितः, घोरतपसा स्थितः, तैः तु निन्दितः अस्मि।” तदनन्तरं सः पुनः उवाच— “ते पापाः निश्चितं भस्मीकृताः भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीयन्ते।” तदनन्तरं विश्वामित्रः शापं दत्तवान्— “सप्तशतानि जन्मानि, मृत्तपाः सन्तु, श्वभक्ष्याः, निर्दया, मुष्टिकाः इति प्रसिद्धाः।” “विकृताः, विकलाङ्गाः, लोकान् भ्रमन्तः, निःस्मानाः; महोदयनः च, विपरीतचित्तः, दोषरहितम् मां निन्दितवान्—” “सर्वलोकेषु निन्दितः, निषादः स्यात्, जीवघ्नः, निर्दयः।” “दीर्घकालं तस्य दुःखमस्ति, मम क्रोधात्।” इदं सर्वं उक्त्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः तेजस्वी मुनिषु, मौनं आस्थितवान्। अथ वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः श्राव्यः। तत्र विश्वामित्रः, वसिष्ठैः महोदयानैः च तपोबलात् विजितैः, मुनिषु उक्तवान्— “अयं त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणं प्राप्तः।” “सः अस्मिन्नेव शरीरे, देवलोकं विजेतुम् इच्छति, स्वशरीरेण स्वर्गं गन्तुम् अभिलषति।” ततः सः उक्तवान्— “मया सह यज्ञः आरभ्यताम्; विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः, धर्मज्ञाः, शीघ्रं समागच्छन्।” तैः उक्तम्— “कौशिकवंशजः सः तपस्वी क्रोधी।” “यद् उक्तं तेन, तद् अवश्यं कर्तव्यम्; सः अग्निसमः, क्रुद्धः शापं दास्यति।” “तस्मात्, यज्ञः आरभ्यताम्, यथा इक्ष्वाकुवंशजः विश्वामित्रस्य तपोबलात् शरीरेण स्वर्गं गच्छेत्।” ततः यज्ञः आरभ्यताम्; सर्वे तं यज्ञं आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः महातेजाः तत्र ऋत्विक् अभवत्; अन्ये ऋत्विजः मन्त्रविदः स्वस्वकार्यं कृतवन्तः। सर्वे विधिपूर्वकं कर्म अकरोत्; दीर्घकालानन्तरं विश्वामित्रः, महातपस्वी, देवभागार्थं आवाहनं अकरोत्; तत्र देवाः न आगच्छन्। तदा विश्वामित्रः क्रोधात् समिद्धम् उठाय, त्रिशङ्कुं प्रति रुष्टः इदं वचनम् उवाच— “पश्य मे तपसो बलम्, नृपते; स्वबलात् त्वां शरीरेण स्वर्गं नयामि।” “शरीरेण स्वर्गं गच्छ, नृपते; मम तपसो किञ्चित् फलम् अस्ति।” “राजन्, तपोबलात् शरीरेण स्वर्गं गच्छ; एवं उक्ते, राजा शरीरेण स्वर्गं अगच्छत्, ऋषयः पश्यन्तः।” त्रिशङ्कुः स्वर्गं गच्छन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवैः सह उक्तवान्— “त्रिशङ्को, पुनः प्रतिनिवर्तस्व; त्वं स्वर्गं न अर्हसि।” “गुरोः शापेन, मूढ, भूमौ शिरसा पत;” इत्युक्तः महेन्द्रेण, त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। सः “रक्षस्व माम्!” इति विश्वामित्रं तपस्विनं आह्वयन्; तस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः क्रुद्धः “स्थ, स्थ!” इति उक्तवान्, ऋषिषु प्रजापतिसदृशः आसीत्। क्रोधात् दक्षिणमार्गे सप्तर्षीन् पुनः सृष्टवान्, तारेषु नवं वंशं अपि सृष्टवान्। दक्षिणदिशं प्रति, विश्वामित्रः ऋषिसंघैः परिवृतः तारेषु वंशं सृष्टवान्, क्रोधेन मनः मोहितः। सः क्रोधात् उक्तवान्— “नवमिन्द्रं करिष्यामि, अथवा जगत् अनिन्द्रं भवतु;” देवांस् अपि सृष्टवान्। ततः सर्वे ऋषयः, देवाः, असुराः च, भयभीताः, महात्मानं विश्वामित्रं विनयेन अभ्यधुः— “अयं राजा, भगवन्, गुरोः शापेन पीडितः; तपोसम्पन्न, शरीरेण स्वर्गं न अर्हति।” तेषां वचनं श्रुत्वा, कौशिकः देवांश् प्रति शक्तिमद् वचनम् उवाच— “त्रिशङ्को राजा शरीरेण स्वर्गारोहणं प्रतिज्ञातम्; मया मिथ्या न कर्तव्यम्।” “त्रिशङ्कुः शरीरेण स्वर्गे नित्यं वसतु; एते तारा मम सन्तु, स्थिराः सन्तु।” “यावत् लोकाः तिष्ठन्ति, तावत् एते सन्तु; यद् देवैः कृतम्, तद् अनुमोदनीयम्।” एवं विश्वामित्रस्य तपोबलं, क्रोधं, प्रतिज्ञां, त्रिशङ्कोः स्वर्गारोहणं, ऋषिदेवासुराणां विनयम्, सर्वं धर्मानुसारं रमणीयं कथाम्।