तदा तस्य भीममुखस्य, यः पुण्डरीकाक्षः, तस्य वदनं द्वाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजमानं, पुनर्वसूनां मध्ये पूर्णचन्द्रमिव, दीप्तिमद् बभासे। तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः भयसंविग्ना, दिशो विद्रुताः। तदा रामः महाबाहुम् विभीषणम् उवाच—“कः अयं राक्षसश्रेष्ठः, यस्य दर्शनमात्रेण वानराः भीताः सर्वतो विद्रवन्ति?” इति। तस्य प्रश्नस्य उत्तरं दातुं, महाबलः विभीषणः, रघुनन्दनं रामं प्रति, प्राञ्जलिरुवाच—“एषः दशग्रीवः रावणः, महाबलः, वैश्रवणस्य अनुजः, महात्मा, राक्षसाधिपतिः च। अस्य पुत्रः आसीत्, रावणसमबलः, वृद्धोपासकः, वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः, सर्वशस्त्रविदां श्रेष्ठः। अश्वारोहणे, गजारोहणे, खड्गे, धनुषि, व्यूहभेदे, सन्धाने, दाने, मन्त्रे, नीतौ च निपुणः। अस्य बाहुप्रतापेन लङ्का निर्भया वर्तते। सः धन्यमालिनः पुत्रः अतिकायः इति ख्यातः। सः तपसा शुद्धेन चित्तेन च ब्रह्माणं तुष्टाव, तस्मात् अस्त्राणि प्राप्य, रिपून् जेष्ट। स्वयम्भुवैः तस्मै देवदानवैरजितत्वं, दिव्यं कवचं, सूर्यसमप्रभां रथं च दत्तम्। तैः सः शतशः देवदानवान् जित्वा, राक्षसान् रक्षितवान्, यक्षांश्च हत्वा। तेन इन्द्रस्य वज्रः शरैः निवारितः, वरुणस्य पाशः अपि युद्धे प्रत्याख्यातः। एषः अतिकायः, बलवान्, राक्षसश्रेष्ठः, रावणस्य बुद्धिमान् पुत्रः, देवदानवमदापहः। तस्मात् नरश्रेष्ठ, शीघ्रं यत्नं कुरु, यावत् सः बाणैः वानरसेनां न विनाशयति। ततः अतिकायः महाबलः वानरिणां सेनाम् प्रविश्य, धनुः संधाय, पुनः पुनः शब्दम् अकरोत्। तं भीमस्वरूपं रथस्थं, युद्धविशारदं दृष्ट्वा, वानरयूथपश्रेष्ठाः त्वरया अभ्यधावन्। कुमुदः, द्विविदः, मैन्दः, नीलः, शरभः च, वृक्षैः पर्वताग्रैः च सम्यक् अभ्यधावन्। स तु अतिकायः, महातेजाः, शस्त्रविदां श्रेष्ठः, तेषां वृक्षान् पर्वतान् च सुवर्णभूषितैः बाणैः छित्त्वा, तान् सर्वान् वानरान् आयसाग्रैः बाणैः व्यधीत्। शरवृष्ट्या ताडिताः, शरीरभिन्नाः, पराजिताः, ते अतिकायं महायुद्धे न शेकुः स्थितुम्। तेन राक्षसेन भीषणा वानरसेना, युवा सिंहेन कुपितेन मृगयूथमिव, भयाकुला अभवत्। राक्षसाधिपः वानरगणमध्ये, युद्धं न कुर्वतः केचन निहत्य, रथात् उत्पत्य, राममभ्येत्य, धनुः पाणौ, गर्वितं वचनमुवाच—“रथे स्थितः धनुष्मान् अहं साधारणैः न युध्ये; यस्य वीर्यं धैर्यं वा अस्ति, सः अद्य मम युद्धं ददातु।” तस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः रिपुघातकः, कोपितः, न सहमाणः, धनुः गृहीत्वा, स्मयमानः उत्पपात। सौमित्रिः क्रुद्धः, तुणीरात् बाणम् आदाय, अतिकायस्य पुरतः महद् धनुः व्याकर्षत्। लक्ष्मणः धनुःज्याशब्देन, पृथिवीं, नभः, सागरं, दिशः च व्याप्य, घोरं शब्दं कृत्वा, राक्षसान् संत्रासयत्। तं धनुः शब्दं श्रुत्वा, राक्षसाधिपतेः तेजस्वी पुत्रः विस्मितः अभवत्। अथ अतिकायः, लक्ष्मणं समुत्थितं दृष्ट्वा, क्रुद्धः, तीक्ष्णं बाणमादाय, वाक्यमुवाच—“बाल एव त्वम्, सौमित्रे, वीर्ये च अप्रगल्भः; गच्छ, किमर्थं मां यमसमं युद्धे इच्छसि? मम बाहुप्रसृष्टानां बाणानां वेगं न हिमवान्, न व्योम, न पृथिवी सहते। त्वं निद्रायाम् स्थितस्य कालाग्नेः जागरणं इच्छसि; धनुः त्यक्त्वा निवर्तस्व, मा जीवितं नाशय। अथवा, यदि त्वं दुरात्मा, न निवर्तितुम् इच्छसि, तिष्ठ, प्राणान् त्यक्त्वा यमस्य लोकं गमिष्यसि। पश्य मम तीक्ष्णान् बाणान्, शत्रुप्रतापहारिणः, दिव्यास्त्रसमानान्, तप्तहेमविभूषितान्। एषः बाणः सर्पसदृशः, तव रक्तं पिबिष्यति, यथा क्रुद्धः सिंहः नागराजस्य रक्तं पिबति।” इत्युक्त्वा, क्रोधात् बाणं धनुषि संस्थापयत्। अतिकायस्य क्रुद्धं गर्वितं वाक्यं युद्धे श्रुत्वा, राजपुत्रः, दृढनिश्चयः, कोपितः, गम्भीरं वचनमुवाच—“न केवलं वाक्येन श्रेष्ठः भवति, न च पुण्यवदाः पुरुषाः गर्वेण महान्ति भवन्ति; अहं धनुः पाणौ स्थितः, स्वबलं दर्शय, पापात्मन्। कर्मणा आत्मानं प्रकाशय, न गर्वेण; साहसं यस्य अस्ति, स एव वीरः स्मृतः। सर्वास्त्रविद्, धनुष्मान्, रथस्थः, अद्य वीर्यं दर्शय—बाणैः वा अस्त्रैः वा। ततः अहं शितैः बाणैः तव शिरः पातयिष्यामि, यथा वातः पक्वतालफलम् शाखात् पतयति। अद्य मम तप्तहेमविभूषिताः बाणाः तव शरीरात् निष्क्रान्तं रक्तं पिबिष्यन्ति। माम् अवज्ञाय मा पश्यः, बालः इति; युवा वा वृद्धः वा, युद्धे मृत्युः निश्चितः।” एवं तत्र घोरयुद्धे रामलक्ष्मणयोः मध्ये, अतिकायस्य गर्वः, सौमित्रेः क्रोधः, उभयोः पराक्रमः च, वानरराक्षससेनयोः मध्ये, भीमं युद्धं प्रववृते।