तदा महर्षिः विश्वामित्रः सर्वैः विप्रैः सह तेषां शिष्यान् सुहृदः यजमानांश्च वेदविदः आह्वयितुम् आज्ञापयत् — ये च मम वचनेन प्रेरिताः वक्तुम् इच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु इति। सर्वं तु मया स्पष्टं कथितम्, किन्तु मम वाक्यानि तैः नाप्यनुशिष्टानि। तस्य आज्ञां श्रुत्वा ते सर्वतः दिशः प्रस्थिताः। ततः सर्वतः दिशः ब्राह्मणाः ऋषयः तेषां शिष्यैः सह समागम्य, तपसा दीप्तिमन्तं मुनिं उपजग्मुः। ते सर्वे ब्राह्मणाः स्ववचनानि उक्तवन्तः; तेषां वचः श्रुत्वा सर्वे द्विजातयः समागताः। सर्वतः देशेभ्यः ते आगताः, केवलं महोदयान्न न आगताः। वसिष्ठाः सर्वे कोपसमन्विताः क्रुद्धवचनानि कठोराणि ऊचुः। "शृणु मुनिश्रेष्ठ! यथावत् यदहमुक्तवान् — कथं क्षत्रियः विशेषतः चाण्डालस्य यजमानः स्यात्? कथं दिव्याः ऋषयः सभायाम् तस्य हविः प्राश्नुयुः, वा महात्मानः ब्राह्मणाः चाण्डालप्रसादितं अन्नं भुञ्जीयुः? विश्वामित्ररक्षिताः के कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति?" इति ते कोपसमन्विताः नेत्रैः रक्तैः कठोराणि वचनानि ऊचुः। सर्वे वसिष्ठाः महोदयान्न आगतान् सहिताः, मुनिशार्दूल, एवं वदन्तः। तेषां वचनानि श्रुत्वा महर्षिः विश्वामित्रः कोपेन रक्तलोचनः क्रुद्धः इदं वचनम् उवाच — "निरपराधोऽपि तपसा दृढः सन्, मया निन्दितोऽस्मि। ते दुष्टाः नूनम् अद्य भस्मसात् भविष्यन्ति; कालपाशेन नीताः यमस्य लोकं यास्यन्ति। सप्तशतानि जन्मानि ते मृतपाः श्वानमांसभक्षिणः निर्दयाः मुष्टिकाख्याः स्युः। विकृताः विकलाङ्गाश्च, लोकान् अवमानिताः चरन्ति। महोदयोऽपि, विपरीतबुद्धिः, निरपराधं मां निन्दन्, सर्वेषु लोकेषु दूषितः निषादः भविष्यति, प्राणिवधपरायणः, अनृणयः। स च मम कोपात् दीर्घकालं दुःखमवाप्स्यति।" इति उक्त्वा महातपाः विश्वामित्रः मुनिमध्ये विरराम। एवं कृत्वा, श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। तत्र महर्षिः विश्वामित्रः, वसिष्ठान् महोदयान् च स्वतपसा विजितान् ज्ञात्वा, मुनिसमवाये इदं वचनम् उवाच — "एष त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, धर्मात्मा दानशीलश्च, मम शरणम् आगतः। सः स्वदेहेन स्वर्गं जितुम् इच्छन्, देवलोकं गन्तुम् समुत्सुकः। अतो मया सह यज्ञः आरभ्यताम्।" विश्वामित्रस्य वाक्यम् श्रुत्वा सर्वे महर्षयः शीघ्रं धर्मविदः समागम्य, धर्मानुसारं ऊचुः — "कौशिकवंशजः मुनिः महातेजाः क्रुद्धः। यदस्य वचः, तदवश्यं कर्तव्यम्; अन्यथा सः अग्निसमः मुनिः क्रुद्धः शापं दास्यति। अतः, यज्ञः आरभ्यताम् — त्रिशङ्कुः विश्वामित्रबलात् स्वदेहेन स्वर्गं गमिष्यति।" इत्येवमुक्त्वा सर्वे मुनयः तं यज्ञं प्रवर्तयामासुः। विश्वामित्रः महातेजाः होतारम् अभवत्, अन्ये ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकार्याणि अकुर्वन्। सर्वे कर्माणि विधिवत् समापाद्य, दीर्घकालात् अनन्तरम्, विश्वामित्रः महातपाः सर्वेषां देवानां हविः आह्वयामास। तदा कश्चन देवः स्वं भागं ग्रहीतुं न आगतः। तदा महर्षिः विश्वामित्रः कोपसमन्वितः, उभयपाणौ समुपस्थाप्य, त्रिशङ्कुम् प्रति क्रुद्धः वचनम् उवाच — "पश्य मे तपसः बलम्, राजन्! मम शक्त्या त्वां स्वदेहेन स्वर्गं नेष्यामि।" "स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ, राजन्! दुर्लभं हि तत्। मम तपसः किञ्चित् फलम् उपार्जितम्। मम तेजसा त्वं स्वदेहेन स्वर्गं गच्छ।" इति मुनिना उक्तः त्रिशङ्कुः स्वदेहेन स्वर्गं जगाम। तं स्वर्गलोकं प्राप्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह उवाच — "त्रिशङ्को, पुनरावर्तस्व; त्वं स्वर्गस्थानं न अर्हसि।" गुरोः शापेन हतस्त्वं, मूढ, शिरसा पातय।" इत्युक्तः महेन्द्रेण त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। "रक्ष माम्!" इति त्रिशङ्कुः तपस्विनं विश्वामित्रं प्रार्थयत्। तस्य विलपन्तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकः अतिवेगेन क्रुद्धः "तिष्ठ, तिष्ठ!" इति उवाच। स मुनिसमाजे अन्यः प्रजापतिरिव बभासे। क्रोधात् दक्षिणायां दिशि सप्तर्षीन् नव सृज्य, अन्यां नक्षत्रपरम्परां च निर्ममे। क्रोधाविष्टः सः मुनिः दक्षिणदिशं प्रति अन्यां नक्षत्रपरम्परां ससर्ज। "अन्यं वा इन्द्रं करिष्यामि, अथवा लोकः इन्द्रहीनः स्यात्," इति कोपात् देवतानपि सृष्टुम् आरब्धवान्। तदा सर्वे मुनयः, देवाः, असुराश्च महाभयात्, महर्षिं विश्वामित्रं प्रणम्य, शमयितुम् इदम् ऊचुः।