राजन्, स्वर्गः तव हस्तगतम् इति मे मतिः, यतः त्वं कौशिकस्य पुत्रं शरणं गन्तुं समुपागतः, स एव शरणदायकः इति महर्षिः विश्वामित्रः सान्त्वनपूर्वकं तव प्रति अवदत्। ततो महातेजाः स महर्षिः स्वधर्मनिष्ठान् सर्ववित् पुत्रान् यज्ञद्रव्याणि समुपकल्पयितुं समादिशत्। शिष्यान् सर्वान् आहूय सः एवमुवाच—"मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सहितान् आनीयत।" तेषां शिष्यांश्च, सुहृदः, वेदपारगान् ऋत्विजः च आनीयत, ये च अन्ये मम वचनेन प्रेरिताः वक्तुम् इच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु। एवमुक्तं सर्वं मया, तथापि मम वाक्यानि तैः तिरस्कृतानि; तदा तस्य आज्ञां शृत्वा ते सर्वत्र प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः अपि समुपेत्य तपसा दीप्तं मुनिं उपसस्रुः। सर्वे ब्राह्मणर्षयः वाक्यानि तत्र उक्तवन्तः; तेषां वचांसि श्रुत्वा द्विजातयः आगमनं आरब्धवन्तः। ते सर्वे सर्वतः समागताः, केवलं महोदयात् न; वसिष्ठाः क्रोधेन पूर्णाः कटुकानि वचनानि ऊचुः। "श्रुणु, महर्षे, यथावत् मया उक्तम्—कथं क्षत्रियः विशेषतः चाण्डालस्य ऋत्विक् भवेत्? कथं दिव्याः ऋषयः तस्य हविः सभा मध्ये प्राशेयुः, वा महात्मानः ब्राह्मणाः चाण्डालभोजनं कृत्वा?" "कथं विश्वामित्ररक्षिताः स्वर्गं गमिष्यन्ति?" इत्येवं ते कटुकानि वचनानि क्रोधसंरक्तलोचनाः ऊचुः। सर्वे वसिष्ठाः, महर्षे, महोदयवासिनः च तद्वदनम् उक्तवन्तः; तेषां वचनानि श्रुत्वा सः महर्षिः— क्रोधसंरक्तलोचनः सः विश्वामित्रः रुषा एवमुवाच—"अहं निर्दोषः, घोरतपस्यनिष्ठः सन् अपि, ते मां निन्दन्ति।" "ते दुष्टाः नूनं भस्मसात् भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीताः।" "सप्तशतानि जन्मानि ते मृतपाः श्वानमांसभक्ष्यः निर्दयाः मुष्टिकाख्याः भवन्तु।" "विकृतदेहाः, विकृतचित्ताः, लज्जारहिताः, लोकान् विचरन्तु; महोदयः च, विकृतबुद्धिः, निर्दोषं मां निन्दन्—" "सः सर्वेषु लोकेषु कुख्यातः निषादो भविष्यति, हिंसारतः, अनुक्रोशरहितः।" "दिर्घकालं सः मम कोपेन दुःखं स्थास्यति।" इत्युक्त्वा सः महातपाः विश्वामित्रः मुनिसत्तमः तत्र मौनं उपागच्छत्। एवमुक्ते, तदा बोध्यतां एकषष्टितमोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे। तदा विश्वामित्रः महर्षिः, वसिष्ठैः महोदयवासिभिः च स्वतपःशक्त्या पराजितैः, मुनीनां मध्ये वाक्यमुवाच—"एष त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणागतः।" "एषः स्वशरीरेण देवलोकविजयकाङ्क्षी स्वर्गारोहणं इच्छति।" "अतः मया सह यज्ञः आरभ्यताम्," इत्युक्त्वा विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः शीघ्रं समागत्य धर्मानुसारं प्रोचुः—"कौशिकवंशजः एषः महातपस्वी क्रोधी मुनिः।" "यत् यत् सः वदति, तत् अवश्यं कर्तव्यम्; सः हि अग्निसमः पूज्यः क्रुद्धः शापं दास्यति।" "अतः यज्ञः प्रवर्त्यताम्, यथा इक्ष्वाकुवंशजोऽयं विश्वामित्रबलात् शरीरेण स्वर्गं गच्छेत्।" ततो वाक्यानि उक्त्वा सर्वे महर्षयः तं यज्ञं तत्र आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः महातेजाः तस्मिन्यज्ञे ऋत्विक् अभवत्; अन्ये ऋत्विजः मन्त्रविदः स्वस्वकर्माणि कुर्वन्तः। ते सर्वे विधिवत् कर्माणि निरवर्तयन्; दीर्घकाले गते, विश्वामित्रः तपोनिष्ठः तत्र सर्वेषां देवतानां हविर्भागार्थं आह्वानं चकार। तदा देवाः न आगच्छन्। तदा महर्षिः विश्वामित्रः कोपसमाविष्टः आहवनीयं गृहित्वा त्रिशङ्कवे रुषा वचनमुवाच—"पश्य मे तपसो बलम्, राजन्; मम शक्त्या त्वां शरीरेण स्वर्गं नयामि।" "गच्छ शरीरेण स्वर्गं, राजन्, यः दुर्लभो लोकः; मम तपसः किञ्चित् फलम् अस्ति।" इत्युक्त्वा सः मुनिः, राजा त्रिशङ्कुः शरीरेण स्वर्गं जगाम, मुनयः तं पश्यन्तः। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं गच्छन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः सर्वैः देवगणैः सह एवमुवाच—"त्रिशङ्को, पुनः प्रतिपद्यस्व; त्वं स्वर्गस्थानं न अर्हसि।" "गुरुशापेन, मूढ, त्वं शिरसा पृथिवीं पत," इति महेन्द्रेण उक्तः, त्रिशङ्कुः पुनः पतितः। सः "माम् त्रातुम्" इति तपस्विनं विश्वामित्रं व्याहरन्; तस्य शब्दं श्रुत्वा कौशिकः अतिवेगेन कोपसमाविष्टः "तिष्ठ, तिष्ठ" इति व्याहरन्। सः मुनिसंघे प्रजापतिसमः विराजमानः, दक्षिणायनमार्गे सप्तर्षीन् नूतनान् सृष्ट्वा, अन्यं नक्षत्रगणं च कोपात् निर्ममे। एवं स महातपाः विश्वामित्रः त्रिशङ्कोः स्वर्गारोहणार्थं महद् तपोबलं दर्शयन्, देवतानाम् अकारणमवमानं प्रतिकारं चकार, यज्ञं च सम्पाद्य त्रिशङ्कुम् शरीरेण स्वर्गे स्थापयितुम् उद्युक्तः अभवत्।