ततः महर्षिः विश्वामित्रः राज्ञे त्रिशङ्कवे उवाच – “अहं सर्वान् पुण्यकर्माणः महर्षीन् यज्ञसहायान् आह्वयिष्यामि; ततः त्वं, राजन्, तुष्टया सह यज्ञं करिष्यसि।” यस्य गुरोः शापेन रूपं प्राप्तं तव, तेनैव रूपेण त्वं देहेनैव स्वर्गं गमिष्यसि। मम मतं स्वर्गः तव हस्तगतम्, राजन्; यत् त्वं कौशिकपुत्रं शरणं प्रपन्नः, शरणदं, इति। एवं उक्त्वा तेजस्वी महर्षिः स्वधर्मिष्ठान् पुत्रान्, सर्वविद्याविदुषः, यज्ञसामग्रीं सज्जयितुं आज्ञापयत्। सः सर्वान् शिष्याः आह्वयित्वा इदं वचनं उवाच – “मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सह आनयत।” तेषां शिष्याः, मित्राणि, वेदविद्यायुक्ताः ऋत्विजः च आनीयन्ताम्; ये अपि मम वचनात् वक्तुम् इच्छन्ति, ते अपि आगच्छन्तु। यद् अहं सर्वं स्पष्टं उक्तवान्, तु मम वचनं अवमानितम्; तत् आज्ञां श्रुत्वा ते सर्वदिशः प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणाः ऋषयः समागताः; तेषां शिष्याः अपि समागम्य, तपोदीप्तं ऋषिं उपगच्छन्। ते सर्वेषां ब्राह्मणानां वचनं उचुः; तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वे द्विजाः आगच्छन्ति। सर्वदेशेभ्यः आगच्छन्, महोदया विहाय; सर्वे वसिष्ठाः, क्रोधपूर्णाः, कुपितं वचनं उचुः। श्रुणु, विप्रश्रेष्ठ, यथा अहं उक्तवान् – “कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य ऋत्विग्भवितुं शक्नोति विशेषतः?” कथं दिव्याः ऋषयः सभायाम् तस्य हविषः भागं भक्षयन्ति, वा महात्मनः ब्राह्मणाः चाण्डालात् अन्नं भक्षयित्वा? विश्वामित्ररक्षिताः कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति? इति क्रूरं वचनं ऊचुः, क्रोधात् रक्तलोचनाः। सर्वे वसिष्ठाः, विप्रसिंह, महोदया सहिताः, एवं वदन्ति; तेषां वचनं श्रुत्वा, ऋषिश्रेष्ठः— क्रोधात् रक्तलोचनः, क्रुद्धः वचनं उवाच— “अहं निर्दोषः, घोरतपःस्थितः, तु ते मां निन्दन्ति।” “ते दुष्टाः नूनं भस्मीकृताः भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीयन्ते।” “सप्तशतानि जन्मानि ते मृतपाः भविष्यन्ति, श्वानमांसभक्षः, निर्दयः, मुष्टिकनामानः।” “विकृताः, विकलाः, लोकान् विहाय सम्मानं, महोदया अपि, विपरीतबुद्धिः, मां निर्दोषं निन्दित्वा—” “सः सर्वलोकेषु कुख्यातः निषादः भविष्यति, जीवघाते रतः, निर्दयः च।” “मम क्रोधात् दीर्घकालं दुःखितः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, तपोधनः विश्वामित्रः, ऋषिसुतेजस्वी, मौनं आस्थाय तस्थौ। ततः वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे, एकषष्टितमः सर्गः श्राव्यः। विश्वामित्रः, वसिष्ठ-महोदयान् तपोबलात् विजितान् ज्ञात्वा, महर्षिसंघे उवाच— “एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणं प्राप्तः।” “एष देहेनैव, देवलोकविजयं इच्छन्, स्वस्वरूपेण स्वर्गं गन्तुम् इच्छति।” “यज्ञः मया सह भवद्भिः आरभ्यताम्; विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः—” “सत्वरं समागम्य धर्मज्ञाः, धर्मानुसारं ऊचुः— ‘कौशिकवंशजः ऋषिः घोरक्रोधः।’” “यद् यद् उक्तं तेन कर्तव्यम्; तु सः अग्निसमः, क्रुद्धः शापं दास्यति।” “तस्मात् यज्ञः आरभ्यताम्, यथा इक्ष्वाकुवंशजः विश्वामित्रबलात् देहेनैव स्वर्गं गच्छेत्।” “यज्ञः आरभ्यताम्; सर्वे यत्नं कुर्वन्तु।” एवं उक्त्वा, महर्षयः तत्र यज्ञकर्म आरभन्त। विश्वामित्रः, महातेजाः, यज्ञे ऋत्विग्भूतः अभवत्; अन्ये ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वकार्यं कृतवन्तः। ते सर्वाणि कर्माणि विधिनियमेन कृतवन्तः; ततः दीर्घकालात्, विश्वामित्रः, महातपाः— सर्वदेवताभागार्थं आह्वानं कृतवान्; तु तस्मिन्नि समये, देवाः न आगच्छन्। ततः विश्वामित्रः, महर्षिः, क्रोधात्, यज्ञकपाला उत्तोल्य, त्रिशङ्कवे क्रुद्धः वचनं उवाच— “पश्य तपोबलम्, राजन्; मम शक्त्या त्वां देहेनैव स्वर्गं नेष्यामि।” “देहेनैव स्वर्गं गच्छ, राजन्, यः दुष्प्रापः; मम तपसः किञ्चित् फलम् अस्ति।” “राजन्, मम शक्त्या देहेनैव स्वर्गं गच्छ; एवं उक्ते, राजा देहेनैव—” “तस्मिन् काले ऋषिसंक्षये स्वर्गं गच्छन्; त्रिशङ्कुं स्वर्गं गच्छन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः—” “सर्वदेवसंघैः सह वचनं उवाच— ‘त्रिशङ्कु, पुनः प्रतिनिवर्तस्व; स्वर्गसिद्धिः न ते।’” “गुरोः शापेन, मूढ, शिरसा अधः भूमिं पत; महेन्द्रवचनं श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः पुनः पतितः।” “‘रक्ष मे!’ इति तपस्विनं विश्वामित्रं आह्वयन्; तस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः—” एवं त्रिशङ्कुं शरणागतं विश्वामित्रः सर्वैः महर्षिभिः सह यज्ञं आरभ्य, तं देहेनैव स्वर्गं गन्तुं यत्नं कृतवान्; तु देवाः तस्य हविर्भागं न ग्रहीतवन्तः, इन्द्रः च त्रिशङ्कुं पतितं कृतवान्। त्रिशङ्कुः विश्वामित्रं रक्षार्थं आह्वयन्, विश्वामित्रः तं श्रुत्वा प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः अभवत्।