स राजा त्रिशङ्कुः, दुःखेन अपि व्याकुलः सन्, क्षत्रियधर्मं सम्यक् पालनं कृतवान्। विविधयज्ञैः सम्यक् कृतैः धर्मेण जनाः रक्षिताः। महात्मनः वृद्धाः तस्य आचारस्य चरित्रस्य च प्रसन्नाः अभवन्; स धर्मे यत्नं कृत्वा यज्ञं कर्तुम् इच्छन्। तथापि, हे तपस्विन् श्रेष्ठ, ते वृद्धाः तुष्टाः न भूत्वा, स राजा भाग्यं परमं मन्यते, मानवस्य प्रयासः निष्फलः इति। सर्वं भाग्येन अधिष्ठितं; भाग्यं एव उत्तमं मार्गम्। स दुःखितः, तव अनुग्रहं याचन्, तव कर्तव्यं मन्यते, हे पुण्यश्लोक, यस्य कर्म भाग्येन विघ्नितम्। अन्यत्र गन्तुं न इच्छामि, अन्यः शरणं न अस्ति; तव प्रयासेन भाग्यं निवारयितुं अर्हसि। ततः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। करुणया प्रेरितः कौशिकपुत्रः राजा चाण्डालरूपं प्राप्तं सत्यं सन्तं मधुरं वचनं अब्रवीत्— "हे इक्ष्वाकु, स्वागतं ते, पुत्र। अहं जानामि त्वं धर्मिष्ठः असि। शरणं दास्यामि; न भयम् अस्ति, हे नृपश्रेष्ठ।" "सर्वान् महर्षीन् पुण्यकर्माणः, यज्ञसहायान् आह्वयिष्यामि; ततः, हे राजन्, तव यज्ञः सन्तोषेण भविष्यति।" "यः रूपं तव प्राप्तम्, गुरोः शापेन, तेनैव रूपेण देहतः आरोहिष्यसि।" "स्वर्गः तव हस्ते, हे राजन्, यतः त्वं कौशिकपुत्रं शरणार्थं उपगतः, शरणदं।" एवं उक्त्वा, महातेजस्वी ऋषिः स्वपुत्रान् धर्मिष्ठान् सर्वविद्यान् यज्ञसामग्रीं सज्जयितुं आज्ञापयत्। शिष्यान् आह्वयित्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— "मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत।" "तेषां शिष्याः, मित्राणि, याजकाः वेदविदः, ये मम वचनेन आगन्तुम् इच्छन्ति, तान् अपि आनयत।" यद् अहं पूर्णं उक्तवान्, तु मम वचनं अवमानितम्; तं आदेशं श्रुत्वा, ते सर्वदिशं प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः समागत्य तपोदीप्तं ऋषिं उपगच्छन्। सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनं अब्रुवन्; तं वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगच्छन्ति। सर्वतो भूमेः आगच्छन्, महोदया विहाय; वसिष्ठाः क्रोधपूर्णाः, तीक्ष्णं वचनं अब्रुवन्। "हे तपस्विन् श्रेष्ठ, यथार्थं यद् अहं उक्तवान्, तद् शृणु— कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य याजकः भविष्यति?" "कथं दिव्यर्षयः सभायां तस्य हविषः भागं स्वीकरिष्यन्ति, वा महात्मनः ब्राह्मणाः चाण्डालभुक्तं अन्नं भुञ्जते?" "कथं विश्वामित्ररक्षिताः स्वर्गं गमिष्यन्ति?" इति क्रोधपूर्णं वचनं उक्तवन्तः। वसिष्ठाः, महोदया सहिताः, एवं उक्तवन्तः; तेषां वचनं श्रुत्वा, ऋषिसत्तमः— क्रोधेन रक्ताक्षः, रोषेण इदं वचनं अब्रवीत्— "अहं दोषरहितः, घोरतपस्वी च, तथापि ते मां निन्दन्ति।" "ते दुष्टाः नूनं भस्मीकृताः भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीयन्ते।" "सप्तशतानि जन्मानि मृतपाः स्युः, श्वानमांसभक्षः, निर्दयः, मुष्टिकाः इति प्रसिद्धाः।" "विकृताः, विकलाः, लोकान् भ्रमन्तः, निःसमान्नः; महोदया, दूषितचेताः, मम दोषरहितम् अपि निन्दन्—" "सर्वलोकेषु अपकीर्तितः, निषादः भविष्यति, जीवघ्नः, निर्दयः।" "दीर्घकालं, मम क्रोधेन, दुःखं वासं करिष्यति।" एवं उक्त्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः, ऋषिमध्ये दीप्तिमान्, मौनं अकरोत्। ततः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। वसिष्ठाः, महोदया सहिताः, विश्वामित्रस्य तपोबलात् अभिभूताः इति ज्ञात्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः ऋषिमध्ये इदं वचनं अब्रवीत्— "एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मिष्ठः, उदारः, मम शरणं प्राप्तः।" "स देहेन स्वर्गं विजयितुम् इच्छति, स्वरूपेण आरोढुम् इच्छति।" "यज्ञः मया सह आरभ्यताम्;" विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः— शीघ्रं समागताः, धर्मविदः, धर्मानुसारं वदन्तः— "एष कौशिकवंशी ऋषिः घोरक्रोधी।" "यद् उक्तं तेन, तत् कर्तव्यम्; यतः पूज्यः अग्निसमः क्रुद्धः शापं दास्यति।" "तस्मात् यज्ञः आरभ्यताम्, यथा इक्ष्वाकुवंशजः विश्वामित्रबलात् देहेन स्वर्गं गच्छेत्।" "यज्ञः आरभ्यताम्; सर्वे आरभन्तु।" एवं उक्त्वा, महर्षयः तत्र यज्ञकर्म आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः, महातेजस्वी, याजकः अभवत्; अन्ये ऋत्विजः, मन्त्रकुशलाः, क्रमशः कर्म अकरोत्। सर्वे विधिपूर्वकं कर्म अकरोत्; ततः दीर्घकालं उपरि, विश्वामित्रः महातपस्वी, देवतानां हविषः आवाहनं अकरोत्। तत्र, तदा, देवाः भागं ग्रहीतुं न आगच्छन्।