राजा त्रिशङ्कुः, शतं यज्ञान् कृतवानपि, तेषां फलं न प्राप्तवान् इति दुःखेन विवर्णः सन्, मुनिम् उवाच—"न कदापि मया मिथ्यावचनं कृतम्, न च करिष्ये। क्लेशेनापि स्थितोऽहं क्षत्रधर्मं पालयन्, नानाविधैः यज्ञैः प्रजाः धर्मेण रक्षिताः। मम आचारचरिताभ्यां महात्मानः वृद्धाः सुप्रीताः, धर्मे यत्नं कृत्वा यज्ञकामः अस्मि। तथापि, हे मुनिश्रेष्ठ, ते वृद्धाः न तृप्ताः; भाग्यं परमं मन्ये, पुरुषप्रयत्नं तु निष्फलम्। सर्वं भाग्ये निबद्धम्, भाग्यं हि परमार्गः। अहं तु भाग्यबाधितकर्मा, दुःखार्तः, तव अनुग्रहम् इच्छन्, त्वं मम कृते कर्तव्यम्। अन्यत्र शरणं न गमिष्यामि, न च अन्यत् आश्रयणम् अस्ति; त्वं स्वयम् प्रयत्नेन भाग्यं निवर्तयितुम् अर्हसि।" ततः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते इति श्रूयताम्। तदा कौशिकपुत्रः करुणया सम्प्रेरितः, चाण्डालरूपम् प्राप्तं राजानम् मधुरैः वाक्यैः सम्बोधितवान्—"स्वागतम्, हे इक्ष्वाकुवंशज! त्वं धर्मात्मा इति मम विदितम्। त्वां शरणं दास्यामि, मा भैः, राजेन्द्र। अहं सर्वान् पुण्यकर्माणः महर्षीन्, यज्ञसहायान्, आह्वायिष्यामि; ततः त्वं यज्ञं संतुष्टः करिष्यसि। यद् गुरोः शापेन रूपं प्राप्तम्, तेनैव शरीरेण त्वं स्वर्गमारोहिष्यसि। स्वर्गः तव हस्तगतम् एव, यतः त्वं कौशिकपुत्रं शरणं प्राप्तवान्।" एवं उक्त्वा, महातेजाः विश्वामित्रः स्वपुत्रान् धर्मनिष्ठान् सर्वशास्त्रविशारदान् यज्ञसामग्री संग्रहणाय आज्ञापयत्। शिष्यान् समाहूय, तान् इदं वचनम् उक्तवान्—"मम वचनेन सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत। तेषां शिष्यांश्च, मित्रांश्च, ऋत्विजश्च वेदपारगान्, यः कश्चन मम वाक्यप्रेरितः वक्तुम् इच्छति, स अपि आगच्छतु।" मया सर्वं स्पष्टं उक्तम्, किन्तु मम वचनं न गृहीतम्। तत् आज्ञां श्रुत्वा, ते सर्वतो दिशः प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणाः ऋषयः समागच्छन्, तेषां शिष्याः अपि समागताः, तपसा दीप्तं मुनिं उपजग्मुः। ते सर्वे ब्राह्मणाः स्ववचनं उक्तवन्तः, तच्च श्रुत्वा द्विजातयः आगमनाय आरब्धाः। सर्वतः ऋषयः आगच्छन्, केवलं महोदयात् न आगताः; वसिष्ठाः कोपसमन्विताः क्रुद्धवाक्यानि ऊचुः—"कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य ऋत्विक् स्यात्? कथं दिव्याः ऋषयः तस्य हविरश्नुवन्ति? कथं ब्राह्मणाः चाण्डालभोजनं कृत्वा, तस्य हविर् गृह्णीयुः? विश्वामित्ररक्षिताः कथं स्वर्गं प्राप्स्यन्ति?" इति ते कोपाविष्टाः कठोरं वचनम् ऊचुः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयवासिनश्च, एवं उक्तवन्तः; तेषां वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः विश्वामित्रः कोपसमन्वितः, रक्तलोचनः, क्रुद्धया वाचा उवाच—"अहं दोषरहितः, घोरतपस्वी च, तथापि ते मां निन्दन्ति। ते पापकर्माणः नूनं भस्मसात् भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमलोकं नीयन्ते। सप्तशतानि जन्मानि ते मृतपाः स्युः, श्वानमांसभक्षिणः, निर्दया, मुष्टिकाः इति विख्याताः। विकृताः, विकलाङ्गाः, लोकान् निर्गौरवाः भ्रमन्तः। महोदयवास्यपि, दुर्मति, निर्दोषं माम् अपवाद्य, निःस्नेहः, निषादः भविष्यति, जीवघातकः, सर्वलोके दूषितः। मम कोपात् स दीर्घकालं दुःखं प्राप्स्यति।" इति उक्त्वा, विश्वामित्रः मुनिश्रेष्ठः, तत्र मौनं जग्राह। ततः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते इति श्रूयताम्। तदा विश्वामित्रः, वसिष्ठान् महोदयवासिनश्च स्वतपसा विजितान् विज्ञाय, मुनिसंनिधौ उवाच—"एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणम् आगतः। सः स्वशरीरेण देवलोकविजयं इच्छन्, स्वर्गारोहणं कामयते। मया सह युष्माभिः यज्ञः आरभ्यताम्।" विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः शीघ्रं समागम्य, धर्मविदः, प्राहुः—"कुशिकात्मजः कोपसंयुक्तः महर्षिः; यत् यत् उक्तं तेन, तत् निःसंशयं कर्तव्यम्। सः अग्निसमः पूज्यः, कोपसम्भूतेन शापं दास्यति। तस्मात् यज्ञः क्रियताम्, येन इक्ष्वाकुवंशजः विश्वामित्रबलात् शरीरेण स्वर्गमारोहिष्यति।" एवम् उक्त्वा, सर्वे मुनयः तदा तं यज्ञकर्म आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः महातेजाः ऋत्विक् अभवत्, अन्ये ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः स्वस्वकर्म अकरोत्। ते सर्वे यथाविधि यथानियमं कर्माणि अकुर्वन्; दीर्घकालात् अनन्तरं, तपोधनः विश्वामित्रः यज्ञकर्म समाप्तवान्।