त्रिशङ्कुः, स्वमनोरथं न प्राप्य, तस्य विपरीतम् अवाप्य, सान्त्वनपूर्वकं वचः प्राह—"मम देहसमेतया स्वर्गारोहणम् इच्छामि, सौम्य। यद्यपि शतयज्ञाः मया कृताः, फलम् अपि न लब्धम्; न कदापि मिथ्यावचनम् उक्तम्, न च भविष्यति। क्लेशितोऽपि धर्मे स्थितः अस्मि, राजधर्मं पालयन्, नानायज्ञैः जनाः धर्मेण रक्षिताः। महात्मानः वृद्धाः मम आचारसंस्कारेण तुष्टाः, धर्मे प्रवृत्तः, यज्ञे च कामुकः। तथापि, श्रेष्ठमुनिवर, तैः वृद्धैः न तुष्टिः लभ्यते; अहं तु दैवमेव परं मन्ये, पुरुषकारस्य निष्फलत्वम् अन्वभवम्। सर्वं दैवेन निगृह्यते; दैवमेव परमार्गः। अहं तु दुःखितः, तव अनुग्रहम् इच्छन्, त्वं मम कृते कार्यं कुरु, भगवन्, येषां कर्म दैवेन विघ्नितम्। अहम् अन्यं शरणं न गमिष्यामि, न च अन्यः मे आश्रयः अस्ति; त्वया एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तितव्यम्।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना बाले अष्टपञ्चाशः सर्गः प्रवर्तते। तदा, दयया प्रेरितः कौशिकसुतः महर्षिः मधुरं वचः त्रिशङ्कवे, सच्चाण्डालरूपाय, उवाच—"इक्ष्वाको, स्वागतम्, वत्स; धर्मिष्ठः त्वं वेदितः मया। शरणं दास्यामि, न भीः, नृपश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्माणः महर्षीन्, यज्ञसहायांश्च, आह्वयिष्यामि; ततो यज्ञः सन्तोषेण कर्तव्यः भवति। गुरोः शापेन यः रूपं प्राप्तः, तेनैव देहेन स्वर्गारोहणं करिष्यसि। स्वर्गः तव हस्तगम्य एव, राजन्, यतः कौशिकसुतस्य शरणं प्राप्तवान्।" एवं उक्त्वा, महातेजाः विश्वामित्रः स्वपुत्रान् धर्मनिष्ठान्, सर्वशास्त्रविशारदान्, यज्ञसामग्रीं समाहितुं आज्ञापयत्। शिष्यान् आह्वयित्वा, "मम आदेशेन सर्वान् ऋषीन्, वसिष्ठसहितान्, आनयत। तेषां शिष्यांश्च, मित्रांश्च, ऋत्विजश्च वेदपारगान्, आनयत; ये च मम वचनात् वक्तुम् इच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु," इति आज्ञापयत्। सर्वं मया उक्तं, तथापि मम वचनानि अवज्ञातानि; तत् श्रुत्वा, ते सर्वदिशः प्रस्थिताः। ततः, सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः च, तपसा दीप्तं मुनिं उपजग्मुः। तैः सर्वैः ब्राह्मणर्षिभिः वचनं उक्तम्; तद्वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगच्छन्ति स्म। सर्वतोऽपि आगताः, केवलं महोदयात् न; वासिष्ठाः क्रोधसंयुक्ताः कठोरं वचः अब्रुवन्—"कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य ऋत्विक् भवेत्? देवर्षयः कुतः तस्य हविः ग्रहीष्यन्ति, ब्राह्मणाश्च महात्मनः चाण्डालस्य अन्नं भुक्त्वा? विश्वामित्ररक्षिताः कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति?" इति क्रोधवशात् वदन्ति। तत् श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः विश्वामित्रः क्रोधात् रक्तलोचनः उवाच—"निरपराधः, घोरतपस्वी च अस्मि, तथापि मया निन्द्यन्ते। ते दुष्टाः नूनम् अद्य भस्मसात् भविष्यन्ति; कालपाशेन अद्य यमक्षेत्रे नीयन्ते। सप्तशतानि जन्मानि मृतपाश्च स्युः, श्वानमांसभक्ष्याः, निर्दयाः, मुष्टिकाख्याः। विकृताः, विकलाङ्गाश्च, लोकान् अवमानिताः चरिष्यन्ति। महोदयः अपि, विपरीतबुद्धिः, निरपराधं मां निन्दन्, निःसादत्वं यास्यति, जीवहिंसायाः प्रवृत्तः, कृपाशून्यः। स दीर्घकालं मम कोपात् दुःखेन वत्स्यति।" इति उक्त्वा, तपस्वी विश्वामित्रः मौनं आजगाम। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना षष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। तदा, वासिष्ठाः महोदयाश्च तपसा जिता इति ज्ञात्वा, महातपाः विश्वामित्रः मुनिमध्ये वचः उवाच—"एष त्रिशङ्कुः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणमागतः। स देहेनैव स्वर्गारोहणं कामयते। यज्ञः मया सह आरभ्यताम्," इति। तच्छ्रुत्वा सर्वे महर्षयः शीघ्रं समागताः, धर्मविदः, धर्मानुसारं वदन्तः—"कौशिकवंशजः क्रोधी ऋषिः; यत् उक्तं तेन, तद् अवश्यं कर्तव्यम्; स हि अग्निसमः मुनिः क्रुद्धः शापं दास्यति। तस्मात् यज्ञः क्रियतां, येन त्रिशङ्कुः विश्वामित्रबलात् देहेन स्वर्गं यास्यति।" एवं उक्त्वा, सर्वे महर्षयः तदा तं यज्ञं आरब्धवन्तः। विश्वामित्रः तेजस्वी ऋत्विक् अभवत्, अन्ये च ऋत्विजः मन्त्रकुशलाः कर्माणि कृतवन्तः।