रावणः तु स्वबलवीर्येण देवानां दानवानां च गर्वनाशनः कालाग्निसमः सन् अद्य रणभूमौ कथं राघवेण निहतः इति चिन्तयन् आसीत्। यं वज्रघातः अपि न कदाचित् व्यथयितुं शक्तः, स कथं रामबाणैः विद्धः भूमौ शयानः इव दृश्यते? देवसमूहाः महर्षयः च दिवि स्थिताः, त्वां रणाङ्गणे निहतं दृष्ट्वा हर्षोत्कर्षेण निनदन्ति। नूनं अद्य वानराः परमप्रहृष्टाः स्वकार्यसिद्धिं प्राप्ताः अस्मिन्लङ्कायाः सर्वदुर्गद्वाराणि आक्रमिष्यन्ति। राज्यस्य न मम चिन्ता, न सीतायाः—किं तया मया कर्तव्यम्? कुम्भकर्णे नष्टे जीवितेऽपि मे न स्पृहः। यदि रामं भ्रातृहन्तारं रणाङ्गणे न हन्याम्, तर्हि मम व्यर्थजीवितात् मृत्युरेव श्रेयः। अद्यैव अहं तत्र गमिष्यामि यत्र मम अनुजः स्थितः, भ्रातॄन् परित्यज्य क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अहं येन देवद्रुहिणा पूर्वं पीडितः, स देवैः अवश्यं हसिष्ये; त्वयि कुम्भकर्णे निहते इन्द्रं कथं विजेष्यामि? एवं विभीषणस्य उत्तमं मन्त्रं मम अधुना स्मृतमस्ति, किन्तु मूढतया तस्य महात्मनः वचः नाश्रौषम्। विभीषणस्य वचः अवज्ञाय, कुम्भकर्णस्य प्रहस्तस्य च विनाशः अभवत्, यः मम महद् अपमानं जनयति। धर्मात्मानं विभीषणं निष्कास्य, एषा मम कर्मणः कटुतमा विपाकः शोचनीयः जातः। एवं हृदि महतीं व्यथां प्राप्य, दीनतरं विलपन् रावणः, इन्द्रशत्रोः भ्रातुर्निधनं ज्ञात्वा, कुम्भकर्णस्य पार्श्वे पतितः। शृणु अद्य वाल्मीकीये श्रीरामायणे युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः प्रवर्तते। रावणस्य दुःखार्तस्य विलापं श्रुत्वा त्रिशिराः वचनमुवाच—"नूनं अस्माकं वीरः पितरं श्रेष्ठं हतः, किन्तु आर्याः न तथा शोचन्ति यथा त्वं शोचसि, राजन्। त्वं त्रैलोक्यस्य अपि पर्याप्तः, हे नृप, स्वात्मनः दुःखं किमर्थं साधारणपुरुषवत् करोति? ब्रह्मदत्तं बलं, कवचं, बाणान्, धनुः च तव अस्ति; सहस्रखरयुतरथः तव मेघनिनादः। त्वं देवदानवान् बहुशः शस्त्रैः निहतः; सर्वायुधसम्पन्नः रामं जयितुम् अर्हसि। यथेष्टं तिष्ठ, महाराज; अहं स्वयं रणाय गमिष्यामि, गरुड इव सर्पान् शत्रून् अपाकरिष्यामि। यथा शम्बरः इन्द्रेण, नरकः विष्णुना निहतः, तथा अद्य रामः मया रणाङ्गणे निहन्यते।" एवं त्रिशिरसः वचनं श्रुत्वा रावणः राक्षसेश्वरः भाग्यप्रेरितः पुनर्जात इव अभवत्। त्रिशिरसः वाक्यं श्रुत्वा देवान्तकः, नरान्तकः, अतिकाायः च युद्धोत्साहेन प्रमोदिताः। "अहं अग्रणी!" इति घोषयन्तः, महाबलाः रावणपुत्राः इन्द्रसमवीर्याः महाशब्दं निनदुः। ते सर्वे विहायसा ययुः, सर्वे मायाविनः, सर्वे देवगर्वनाशकाः, सर्वे रणमत्ताः। सर्वे महाबलिनः, सर्वे विस्तीर्णयशसः, न कदापि ते पराजिताः श्रोताः। देवगन्धर्वकिन्नरमहोरगैः अपि, शस्त्रविद्यायुद्धविशारदाः, वरप्राप्ताः, न विजितुं शक्याः। रावणः स्वपुत्रैः परिवृतः, शत्रुसैन्यतेजोनाशकः, सूर्यसमप्रभः, इन्द्र इव देवैः परिवृतः, दानवगर्वभञ्जकैः परिवेष्टितः बभौ। सः पुत्रान् आलिङ्ग्य, भूषणैः अलङ्कृत्य, मङ्गलशुभाशिषः दत्त्वा, रणाय प्रेषयामास। रावणः अपि भ्रातॄन् रणमत्तान् पुत्ररक्षणाय प्रेषयामास। ते महाकायाः रावणं लोकनाथं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा निर्जग्मुः। सर्वैः औषधिगन्धैः अभ्यक्ताः, सुरभिसुगन्धैः च, षट् रात्रिचरश्रेष्ठाः युद्धोत्सुकाः निर्जग्मुः। त्रिशिराः, अतिकाायः, देवान्तकः, नरान्तकः, महोदरः, महापार्श्वः च भाग्येन प्रेरिताः प्रस्थिताः। ततः महोदरः दिव्यं गजश्रेष्ठं सुधर्शनं आरुरोह, यः इन्द्रगजान्वयसमुत्पन्नः, मेघसन्निभवर्णः। सर्वशस्त्रसम्पन्नः, तूणीरधारी, सः गजे उपविष्टः सायं सूर्य इव बभौ। त्रिशिराः रावणपुत्रः श्रेष्ठरथं समारुह्य, उत्तमाश्वयुक्तं, सर्वशस्त्रसम्पन्नं रथमास्थाय। धनुर्धरः त्रिशिराः रथे उपविष्टः, विद्युत्पातग्निसंयुक्तमेघ इव, इन्द्रधनुषा शोभितः बभौ। त्रिशिराः त्रिमुकुटधारी, सुवर्णशिखरयुक्तः हिमवदिव शोभमानः रथे बभौ। अथ अतिकाायः परमतेजस्वी राक्षसेश्वरपुत्रः श्रेष्ठधनुर्धरः उत्तमरथं समारुह्य स्थितः। सः उत्तमचक्रयुक्तः, सुप्रयुक्तः, स्वनन्वितः, उत्तमयष्टियुक्तः, तूणीरबाणधनुर्भूषितः, शूलखड्गगदायुतः। सोऽपि सुवर्णभूषितमुकुटधारी, भूषणैः विराजमानः, मेरुः इव तेजसा दीप्तः बभौ।