दिवानिशं तप्त्वा, राजा त्रिशङ्कुः तपस्विनं विश्वामित्रं समीपमगच्छत्। विश्वामित्रः तं निष्फलतया कृतं राजा ददर्श। मुनिः तं चाण्डालरूपं राजानं दृष्ट्वा, करुणया सम्प्रेरितः, परमधर्मनिष्ठः महातपस्वी विश्वामित्रः करुणया इदं वचनं अब्रवीत्— “सुखं भवतु ते,” इति कालेन विकृतदर्शनं राजानं सम्बोध्य उवाच, “किमर्थं आगतः त्वं, वीर्यवान् राजन्?” अयोध्याधिपः वीरः, शापेन चाण्डालः जातः; तानि वचनानि श्रुत्वा राजा चाण्डालरूपं प्राप्नोत्। अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यकुशलः राजा वाक्यपतीं विश्वामित्रं सम्बोध्य अब्रवीत्— “गुरुणा त्यक्तः अस्मि, तथा गुरुपुत्रैः अपि। यदिच्छितं न प्राप्तवान्, प्रतिकूलं प्राप्तवान्; सौम्य, देहेन स्वर्गं गन्तुमिच्छामि। शतयज्ञं कृतवान्, तथापि फलं न लभे; न कदापि मिथ्यावचनं उक्तवान्, न च भविष्यामि। दुःखितः अपि, सौम्य, क्षत्रधर्मं पालनं कृतवान्; नानायज्ञैः कृतैः, धर्मेण जनाः रक्षिताः। महात्मानः वृद्धाः मम आचार्येण सन्तुष्टाः; धर्मे यत्नं कृत्वा, यज्ञं कर्तुमिच्छन्। तथापि, श्रेष्ठमुने, वृद्धाः न तुष्टाः; भाग्यं परमं मन्ये, पुरुषप्रयत्नं निष्फलम्। सर्वं भाग्येन आक्रान्तम्; भाग्यं एव परमं मार्गः। अहं महादुःखितः, तव अनुग्रहं याचमानः, तव कर्तव्यम्, पुण्यश्लोके, येषां कर्म भाग्ये बाधितम्। अन्यत्र शरणं गन्तुं न इच्छामि, न च अन्यः आश्रयः अस्ति; त्वं भाग्यं तव प्रयत्नेन निवारयितुम् अर्हसि।” इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। करुणया प्रेरितः कुषिकसुतः राजा चाण्डालरूपं तत्त्वतः दृष्ट्वा मधुरं वचनं अब्रवीत्— “इक्ष्वाकु, स्वागतं ते, पुत्र; त्वं धर्मनिष्ठः इति जानामि। शरणं दास्यामि; न भयं कुरु, राजश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीं यज्ञसहायान् आह्वयिष्यामि; ततः, राजन्, तुष्ट्या यज्ञं करिष्यसि। यद्रूपं गुरुषापेन प्राप्तं, तेनैव देहेन स्वर्गं गमिष्यसि। स्वर्गः तव गृहीतः इति मन्ये, राजन्, यः कौशिकसुतं शरणं गत्वा शरणार्थी अभवत्।” एवं उक्त्वा, महातेजाः विश्वामित्रः धर्मनिष्ठान् पुत्रान् सर्वज्ञान् यज्ञसामग्रीं आयोजयितुं आज्ञापयत्। शिष्याः आह्वयित्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— “मम आज्ञया सर्वान् ऋषीं वसिष्ठसहितान् आनयत। तेषां शिष्यान्, मित्रान्, वेदविद् ऋत्विजः च आनयत; अन्यः अपि आगच्छतु, यदि मम वचनात् वक्तुम् इच्छति।” मया सर्वं स्पष्टं उक्तम्, तथापि वचनानि उपेक्षितानि। तां आज्ञां श्रुत्वा, ते सर्वदिशः प्रस्थिताः। ततः, सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागच्छन्; तेषां शिष्याः संगम्य, तपसा दीप्तं मुनिं उपगच्छन्। सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनं अब्रुवन्; तं वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगन्तुं आरभन्त। सर्वदेशेभ्यः आगच्छन्, महोदया व्यतिरिक्तम्; सर्वे वसिष्ठाः क्रोधपूर्णाः, क्रोधेन कठोरं वचनं अब्रुवन्— “मुनिश्रेष्ठ, यथार्थं तव उक्तं वचः शृणु— कथम् क्षत्रियः चाण्डालस्य यज्ञे ऋत्विक् भवेत् विशेषतः? कatham दिव्याः ऋषयः तस्य हविः आस्वादयन्ति, वा महात्मानः ब्राह्मणाः चाण्डालस्य अन्नं भुक्त्वा? विश्वामित्रेण रक्षिताः कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति?” इति क्रोधपूर्णं वचनं उक्तवन्तः। सर्वे वसिष्ठाः, मुनिशार्दूल, महोदया-सहिताः एवं उक्तवन्तः; तेषां वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः— क्रोधेन रक्तलोचनः, क्रोधपूर्णं वचनं अब्रवीत्— “निर्दोषः, घोरतपसि स्थितः, तैः निन्दितः। ते पापाः निःसंशयं भस्मीकृताः भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन यमक्षेत्रं नीयन्ते। सप्तशतानि जन्मानि, मृतपाः, श्वानमांसभक्षः, निर्दयः, मुष्टिकाः प्रसिद्धाः भविष्यन्ति। विकृताङ्गाः, लज्जाहीनाः, लोकान् विचरन्तः; महोदया, विपरीतबुद्धिः, मम दोषरहितस्य अपि निन्दकः— सः सर्वलोकेषु निन्दितः, निषादः, जीवहत्यायाम् प्रवृत्तः, निर्दयः भविष्यति। दीर्घकालं, मम क्रोधेन, दुःखं वासं करिष्यति।” इति उक्त्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः, तपसा दीप्तः, मौनं अास्थात्। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। वसिष्ठाः महोदया-सहिताः तपोबलात् पराजिताः इति ज्ञात्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः ऋषिसंघे अब्रवीत्— “एष त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, धर्मात्मा, दानशीलः, मम शरणं प्राप्तः। सः देहेन स्वर्गं विजेतुम् इच्छति, स्वरूपेण गन्तुम्। तेन सह यज्ञं आरभ्यताम्।” विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः यज्ञारम्भाय सज्जाः अभवन्।