रात्र्यतीते तु नृपतिः चाण्डालरूपं जग्राह। तस्य वस्त्राणि कृष्णानि, त्वक् च कृष्णा, केशा च विकीर्णाः आसन्। स चीरमाल्यभूषितः, भस्मनालिप्तगात्रः, लौहाभरणधारी च बभूव। तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः, नगरजनाश्च, भीताः सहसा पलायिताः। केवलं स काकुत्स्थवंशसम्भूतः राजा, परमसंयमी, एकाकी निर्गतः। स राजा दिवा-निशम् दग्धमानः, तपस्विनं विश्वामित्रं उपससार। विश्वामित्रः तं निष्फलमागतं नृपतिं दृष्ट्वा, चाण्डालरूपेण, करुणया सम्प्रेरितः। स महातपाः, धर्मनिष्ठतमः, तं राजानं भीष्मदर्शनं इदं वचनं उवाच— "स्वस्ति ते अस्तु! किं कारणं आगतः त्वं, महाबाहो?" इति। "अयोध्याधिपते वीर, शापात् त्वं चाण्डालत्वं प्राप्तः।" इत्युक्त्वा, राजा पुनः चाण्डालरूपः अभवत्। तदा राजा, वाक्यविशारदः, कृताञ्जलिः, वाक्यकुशलं मुनिं इदं वचनं उवाच— "गुरुणा त्यक्तोऽस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। इच्छितं न लब्धवान्, विपरीतम् उपस्थितम्। सुकुमार, देहेन स्वर्गं यायाम्।" "शतयज्ञकृतोऽपि फलं न लब्धवान्। न कदापि मिथ्यावचनं उक्तवान्, न च वक्ष्यामि। क्लिश्यमानः अपि, क्षत्रधर्मं आचरामि। बहुविधैः यज्ञैः जनाः धर्मेण रक्षिताः। वृद्धाः महात्मानः मम आचरणेन तुष्टाः। धर्मे स्थितः, यज्ञे च इच्छान्वितः। तथापि, श्रेष्ठमुनि, वृद्धाः न तृप्यन्ति। दैवं परमं मन्ये, पुरुषकारः निरर्थकः।" "सर्वं दैवेन निगृह्यते; दैवमेव परायणम्। अहं तव अनुग्रहम् इच्छन्, दैवबाधितकर्मा, त्वया कर्तव्यम्। अन्यं शरणं न यास्यामि, न च मम अन्यः शरणदः अस्ति। त्वं स्वकर्मणा दैवं अपाकुर्यात्।" एवं स राजा महर्षिं प्रार्थयामास। तदा विश्वामित्रः, करुणया सम्प्रेरितः, मधुरं वाक्यं तस्मै चाण्डालरूपाय राज्ञे उवाच— "इक्ष्वाको, स्वागतम्, वत्स! जानामि त्वं धर्मिष्ठः असि। शरणं दास्यामि, न भेतव्यं, नृपश्रेष्ठ।" "सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीन्, यज्ञकारकान्, आह्वास्ये। ततः त्वं, राजन्, तृप्त्या यज्ञं करिष्यसि। यः ते गुरुशापेन रूपपरिवर्तनम् अभवत्, तेनैव रूपेण देहेन स्वर्गं यास्यसि। स्वर्गः तव हस्तगः एव, यतः त्वं कौशिकपुत्रं शरणं प्राप्तवान्।" एवमुक्त्वा, स महातेजाः मुनिः स्वपुत्रान् धर्मनिष्ठान् सर्वज्ञः यज्ञसामग्रीं सज्जयितुं आज्ञापयत्। शिष्यान् आहूय, "मम वचनेन सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सह आनीयत। तेषां शिष्यांश्च, सखीन्, ऋत्विजश्च वेदविदः, यः कश्चन मम वाक्यप्रेरितः वक्तुम् इच्छति, स आगच्छतु।" इति उक्त्वा, मुनिवचनं निशम्य, ते दिशः सर्वतः प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः, तेषां शिष्याश्च, तपसा दीप्तं मुनिं उपजग्मुः। ते सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनं ऊचुः; तद्वचनं श्रुत्वा, सर्वे द्विजातयः आगमनं चक्रुः। सर्वतः आगच्छन्, केवलं महोदयात् न आगतः कश्चन। वसिष्ठाः, कोपसंयुक्ताः, तीक्ष्णानि वचनानि ऊचुः— "कथं चाण्डालस्य विशेषतः, क्षत्रियः ऋत्विक् स्यात्? कथं दिव्याः ऋषयः तस्य हविर्भागं ग्रहीष्यन्ति? कथं महात्मानः ब्राह्मणाः चाण्डालभुक्तं अन्नं भुञ्जेयुः? विश्वामित्ररक्षिताः कथं स्वर्गं यास्यन्ति?" इति कोपात् उक्तवन्तः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयवासिनः च, एवं उक्तवन्तः। तेषां वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः क्रोधात्, रक्तलोचनः, इदं वचनम् उवाच— "निर्दोषोऽपि, घोरतपाः स्थितः, मया निन्दिताः। ते पापाः नूनं भस्मसात् भविष्यन्ति; अद्य कालपाशेन, यमक्षेत्रं नीताः। सप्तशतजन्मानि, मृतपाः, श्वानमांसभोजिनः, निर्दयाः, मुष्टिकाख्याः भविष्यन्ति। विकृताः, हीनरूपाः, लोकान् अपमानिताः चरिष्यन्ति।" "महोदयः अपि, दुर्मतिर्निर्दोषं मां निन्दितवान्— स सर्वेषु लोकेषु निन्दितः, निषादः भविष्यति, प्राणिवधरतः, कृपणः। दीर्घकालं मम कोपात् दुःखमावसिष्यति।" इत्युक्त्वा, महातपाः विश्वामित्रः, तपसा दीप्तः, तत्र मौनं आजगाम। एतस्मिन्नन्तरे, वसिष्ठाः महोदयवासिनः च, तपसा भग्नाः इति ज्ञात्वा, महर्षिः विश्वामित्रः मुनिसंसदि इदं वचनम् उवाच।