ततः ते महर्षयः क्रोधात् तं शप्तवन्तः—"चाण्डालो भव" इति। एवं उक्त्वा, ते महात्मानः स्वस्वाश्रमान् पुनर्ययुः। अथ रात्र्यतीते स राजा चाण्डालः अभवत्—कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकचकेशः। स चाण्डालरूपेण चीरमाल्यभूषितः, भस्मलिप्ताङ्गः, लौहाभरणधारी च बभूव। तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः पलायिताः, नगरवासिनश्च तं अनुगम्य सह गच्छन्तः, राम, यथा काकुत्स्थवंशजो राजा एकाकी परं संयम्य निर्गतः। स राजा दिनरात्रं तप्त्वा विश्वामित्रं तपस्विनं उपससार। विश्वामित्रश्च तं निष्फलम् दृष्ट्वा, चाण्डालरूपिणं राजानं दयया सम्प्रेरितः, करुणया तं महर्षिः धर्मात्मा इदं वचनम् अब्रवीत्—"स्वस्ति ते अस्तु," इति स भीमदर्शनं राजानम् अवदत्। "किमर्थम् आगतः त्वम्, वीर्यवान् नरश्रेष्ठ?" अयोध्याधिप, शापेन त्वं चाण्डालः अभवः। तानि वचनानि श्रुत्वा राजा चाण्डालः अभवत्। स राजा, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यविशारदं गुरुम् उवाच—"गुरुणा परित्यक्तः अस्मि, तथैव गुरुशिष्यैः च। यदिष्टं न प्राप्तम्, विपरीतम् आप्तम्; देवलोकं शरीरयुक्तः प्राप्नुयाम्, सौम्य। शतयज्ञैः अपि कृतैः फलं न लभ्यते; न कदापि मिथ्यावचनं मया उक्तम्, न च वक्ष्यामि। क्लेशितः अपि, सौम्य, क्षत्रधर्मं अहम् अनुतिष्ठामि; नानायज्ञैः कृतैः धर्मेण प्रजाः पालिताः। वृद्धाः महात्मानः मम आचार्येण तुष्टाः; धर्मे यत्नं कृत्वा यज्ञं कर्तुम् इच्छामि। तथापि, महर्षे, वृद्धाः न तुष्यन्ति; दैवं परं मन्ये, पुरुषकारः तु निष्फलः। सर्वं दैवेन अधिकृतम्; दैवमेव परायणम्। अहं दुःखितः तव अनुग्रहम् इच्छन्, त्वया कर्तव्यम्, भगवन्, येषां कर्म दैवेन विघ्नितम्। अन्यं शरणं न गमिष्यामि, न च अन्यः अस्ति मम गन्ता; त्वया एव प्रयत्नेन दैवं निवर्तितव्यम्।" इति श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः। तदा दयया संपन्नः कौशिकतनयः तं चाण्डालरूपिणं राजानं मधुरैः वाक्यैः अभ्यभाषत। "इक्ष्वाकु, स्वागतं ते, पुत्र; वेद्मि त्वं धर्मात्मा असि। अहं ते शरणं दास्यामि; मा भैः, नृपश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीन् यज्ञकारिणः आह्वयिष्यामि; ततः त्वं, नृप, सन्तोषेण यज्ञं करिष्यसि। यत् रूपं गुरोः शापात् प्राप्तम्, तेनैव रूपेण शरीरयुक्तः स्वर्गं यास्यसि। स्वर्गः तव हस्तगतम् इति मन्ये, नृप, यतः त्वं कौशिकस्य शरणदाता समीपम् आगतः।" एवं उक्त्वा, स महातेजाः महर्षिः स्वपुत्रान् धर्मचारिणः सर्वज्ञः यज्ञसामग्रीं समादधातुं आज्ञापयत्। शिष्यान् आहूय, "मम वचनेन सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सह आनयत; तेषां शिष्यांश्च, सखीन् च, ऋत्विजश्च वेदविदः; ये च अन्ये मम वचनात् वक्तुम् इच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु," इति उवाच। तत् सर्वं मया उक्तम्, न तु मम वचनं गृहीतम्; तच्छ्रुत्वा ते सर्वदिक् प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः च समवेत्य स तेजस्विनं तपस्विनं उपजग्मुः। सर्वे ब्राह्मणर्षयः तानि वचनानि ऊचुः; तेषां वचनानि श्रुत्वा सर्वे द्विजातयः आगमनाय आरब्धवन्तः। सर्वतः ते आगतः, केवलं महोदयात् न; वसिष्ठाः सर्वे कोपसमन्विताः क्रुद्धया वाचा ऊचुः। "श्रुणु, मुने, यथावत् मया उक्तम्—कथं क्षत्रियः विशेषतः चाण्डालस्य ऋत्विजः भवेत्? कथं दिव्याः ऋषयः सभायां तस्य हविः प्राशेयुः, वा महात्मानः विप्राः चाण्डालात् भोजनं कृत्वा? कथं विश्वामित्ररक्षिताः स्वर्गं यास्यन्ति?" इति ते कोपसमन्विताः वदन्तः, रक्तलोचनाः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयवर्तिनश्च, एवं ऊचुः; तेषां वाक्यानि श्रुत्वा स श्रेष्ठमुनिः कोपसमन्वितः रक्तलोचनः क्रुद्धः वचनम् अब्रवीत्—"अहं निर्दोषः, घोरतपस्वी च, तैः निन्दितः। ते दुष्टाः नूनं भस्मसात्क्रियन्ते; अद्य कालपाशेन यमक्षेत्रं नीयन्ते। सप्तशतानि जन्मानि मृतपाः श्वानमांसभक्ष्याः, निर्दयाः, मुष्टिकाख्याः भवन्तु। विकृताः, विकलाङ्गाश्च, लोकान् विहायमानाः; महोदयः अपि, दुरात्मा, निरपराधं मां निन्दितवान्—स सर्वेषु लोकेषु निन्दितः निषादः भवतु, प्राणिवधरतः, अनृणयः। चिरकालं, मम कोपात्, दुःखितः वसेत्।" एवं उक्त्वा, स महातपाः महर्षिः विश्वामित्रः, मुनिश्रेष्ठः, तूष्णीं बभूव। इति श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः।