तदा राजा महर्षेः पुत्रैः कुपितैः श्रुत्वा तस्य वचः, “अन्यां मार्गं अन्वेष्यामि, भवतोऽभ्यः स्वस्ति अस्तु,” इति, तैः भयङ्करं संकल्पं ज्ञात्वा, अमर्षपूर्णाः तं शप्तवन्तः—“त्वं चाण्डालः भविष्यसि।” इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वस्वाश्रमं प्रत्यगच्छन्। रात्र्याः समाप्तायां, राजा चाण्डालरूपं प्राप्तवान्—कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकृतकेशः। चाण्डालरूपेण, चीरमाल्यधारी, भस्मलेपितः, लौहाभरणधारी च सन्, तं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः समं नगरवासिनः अपि, भयभीता, तं काकुत्स्थवंशसमुद्भूतं राजानं त्यक्त्वा पलायनं कृतवन्तः। स राजा, अतिशयसंयमवान्, एकाकी निर्गतः। दिवा निशा च तं दुःखेन दग्धः, स राजा विश्वामित्रमुनिं समीपं गतः। विश्वामित्रः तं फलहीनं दृष्ट्वा, चाण्डालरूपेण स्थितं राजानं स्नेहसंपन्नः अभवत्। करुणया तं महातपस्वी धर्मात्मा राजा प्रति इदं वचनम् उवाच—“भवतु ते कल्याणम्। किं प्रयोजनं तव आगमनस्य, महाबाहो?” इति। अयोध्याधिपः, वीरः, तं शापेन चाण्डालरूपं प्राप्तवान्। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा चाण्डालः अभवत्। स राजा, सम्यक् वाक्यविद्, हस्तौ संयोज्य, वाक्यविशारदं मुनिं सम्बोध्य उवाच—“मया गुरुणा त्यक्तः, तस्य पुत्रैः अपि त्यक्तः। इच्छितं न प्राप्तवान्, विपरीतं लब्धवान्। त्वया कृपया शरीरतः स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि। शतयज्ञं कृत्वापि फलम् न लभे। न कदापि मया मिथ्या वाक्यं उक्तम्, न च भविष्यति। दुःखितः अपि क्षत्रधर्मं पालनं कृतवान्। नानायज्ञैः जनाः धर्मेण रक्षिताः। वृद्धाः महात्मानः मम आचारस्य सन्तुष्टाः। धर्मे प्रवृत्तः, यज्ञं कर्तुम् इच्छन्। तथापि, श्रेष्ठः मुनिश्रेष्ठ, वृद्धाः तुष्टाः न। भाग्यं परमं मन्ये, पुरुषस्य प्रयत्नः निष्फलः। सर्वं भाग्येन वशीकृतम्, भाग्यं एव श्रेष्ठमार्गः। अहं दुःखितः, तव अनुग्रहं याचमानः, भाग्यविघ्नितकर्मणः तव कर्तव्यं। न अन्यं शरणं गच्छामि, न अन्यः मे आश्रयः अस्ति। त्वया भाग्यं प्रयत्नेन निवारयितव्यम्।” इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तदा कुशिकपुत्रः, करुणया प्रेरितः, चाण्डालरूपेण स्थितं राजानं मधुरं वचनं उवाच—“इक्ष्वाकु, स्वागतं ते पुत्र। सत्यधर्मवृत्तं त्वां जानामि। शरणं दास्यामि, न भयम् अस्ति, राजश्रेष्ठ। सर्वान् धर्मकर्मनिष्ठान् ऋषीन् यज्ञसहायान् आह्वयिष्यामि। ततः, राजन्, तव यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति। यत् रूपं गुरुशापेन प्राप्तम्, तेनैव रूपेण शरीरतः स्वर्गं यास्यसि। स्वर्गः तव सुलभः मन्ये, राजन्, यत् तव शरणं कुशिकपुत्रे प्राप्तम्। इत्युक्त्वा, स महातेजाः मुनिः, धर्मनिष्ठान् पुत्रान्, सर्वशास्त्रविशारदान्, यज्ञसामग्रीं सज्जीकर्तुम् आज्ञापयामास। स सर्वान् शिष्यान् आह्वयित्वा इदं वचनं उवाच—“मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत। तेषां शिष्यान्, मित्राणि, वेदविद् यज्ञकर्तारः च आनयत। यः कश्चित् मम वचनात् वक्तुम् इच्छति, स अपि आगच्छतु।” यत् मया सर्वं उक्तं, तु मम वचनं तैः उपेक्षितम्। तदाज्ञां श्रुत्वा, ते सर्वदिशः प्रययुः। ततः, सर्वतः ब्राह्मणाः ऋषयः, तेषां शिष्यैः सह, तपोदीप्तं मुनिं समीपं आगच्छन्। ते सर्वे ब्राह्मणाः वचनं वदन्तः, तेषां वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगच्छन्। सर्वतः आगच्छन्, महोदया देशात् वसिष्ठाः क्रुद्धाः अपि आगच्छन्। ते वसिष्ठाः, क्रोधपूर्णाः, कठोरं वचनं उक्तवन्तः—“कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य यज्ञे याजकः भवेत्? कथं दिव्याः ऋषयः तस्य हविः भुञ्जेयुः, अथवा ब्राह्मणाः चाण्डालात् अन्नं भुक्त्वा? विश्वामित्ररक्षिताः कथं स्वर्गं यास्यन्ति?” इत्येवं क्रोधात्, रक्तलोचनाः, कठोरं वचनं उक्तवन्तः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदया सहिताः, एवं वदन्तः, तेषां वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः महर्षिः, क्रोधात् रक्तलोचनः, क्रुद्धः इदं वचनं उवाच— “अहं दोषरहितः, घोरतपोनिष्ठः, तथापि तैः निन्दितः। ते पापकर्मणः नूनं भस्मीकृताः भविष्यन्ति। अद्य कालपाशेन ते यमलोकं गच्छन्ति। सप्तशतानि जन्मानि, ते मृतपाः, श्वानमांसभक्षिणः, निर्दयः, मुष्टिकाः नाम्ना, विकृताङ्गाः, लज्जारहिताः, लोकान् विचरन्ति। महोदया, दुर्मति, मम निन्दकः, दोषरहितं माम् निन्दितवान्— स सर्वेषु लोकेषु निन्दितः, निषादः भविष्यति, जीवहत्या प्रवृत्तः, दयारहितः। दीर्घकालं मम क्रोधेन दुःखितः भविष्यति।” इत्युक्त्वा, विश्वामित्रः महातपस्वी, ऋषिसत्तमः, तत्र मौनं अष्टात्।