हनूमान् वायुपुत्रः तदा चिन्तयामास—"यावत् विमुक्तस्य वीर्यं पश्यामि, तावत् क्षणमेकं स्थास्ये; तदन्तरे विकीर्णान् वानरगणान् प्रोत्साहयिष्यामि।" एवं निश्चित्य पुनः स महाबलः हनूमान् वानरसेनां समवर्तयत्, उत्साहं च दत्तवान्। तस्मिन् समये कुम्भकर्णः महावानरं संघर्षन्तं गृहीत्वा लङ्कां प्रविवेश; तं राजमार्गेषु, प्रासादेषु, तोरणेषु च स्थितैः जनैः उत्तमपुष्पवृष्ट्या पूजितः अभवत्। अन्यत्र तस्य राजमार्गस्य शीतलतया शनैः लाजैः सुगन्धिचूर्णैः च सिञ्च्यमानः, स बलवान् चेतना पुनः प्राप्तवान्। तदा स महात्मा सुग्रीवः कठिनेन चेतनां पुनः प्राप्त्वा, कुम्भकर्णस्य बाहुपाशे बद्धः, नगरस्य राजमार्गं विलोक्य, पुनः पुनः विचारयामास—"इदानीं मया एवमुपगृहीतेन किमिदं कर्तव्यम्? यथापि वानराणां हितं काम्यं च साध्यते, तथा करिष्यामि।" सः वानरराजः इन्द्रशत्रुः तदा सहसा कुम्भकर्णस्य समीपं गत्वा, तीक्ष्णदंष्ट्राभिः तस्य कर्णौ च नासिकां च दष्ट्राभ्यां दष्टवान्, पद्भ्यां च पार्श्वौ विदारयामास। एवं कुम्भकर्णस्य कर्णनासिके दष्टे, सः तीक्ष्णदंष्ट्रैः नखैः च आहतः, कोपसमन्वितः, रक्तेन सिक्तगात्रः, सुग्रीवम् आदाय भूमौ अपातयत्। भूमौ तेन बलिना देवशत्रुणा पीडितः स सुग्रीवः कन्दुकवत् शीघ्रं व्योम्नि उत्पत्य पुनः रामस्य समीपं प्रतिनिवृत्तः। कुम्भकर्णः तु कर्णनासिकाविहीनः, रक्तधाराभिः सिक्तः, प्रवहद्भिः स्रोतसोपेतः पर्वत इव शोभमानः स्थितः। स महाकायः भीषणदर्शनः राक्षसः, रक्तेन सिक्तदेहः, पुनः युद्धाय मनः चक्रे। रावणभ्राता सः कोपेन रक्तप्रवाहः सन्ध्याभासेन मेघसमूहमिव शोभमानः बभूव। स तु देवशत्रुः, क्रोधाग्निना दग्धः, पुनः युद्धाय सञ्जगाम; "अहं निरायुधः" इति चिन्तयन्, स तीक्ष्णमुषलं जग्राह। ततः महाबलः कुम्भकर्णः नगरात् सहसा निर्गत्य, महोत्साहेन, रणभूमौ वानरबलं भीषयन्, तान् समरे प्रज्वलितान्तकाग्निरिव प्रजाः भक्षयामास। स तु रक्तमांसलोलुपः, तत्र वानरसैन्यं प्रविश्य, मोहितः, समरे राक्षसान्, वानरान्, पिशाचान्, भल्लूकांश्च मृत्युरिव जगतः अन्तकाले ग्रसन्, वानरश्रेष्ठान् अपि जग्राह। स कोपात् एकं द्वौ त्रीन् वा बहून् वा वानरान् राक्षसैः सह एकहस्तेन गृहित्वा शीघ्रं मुखे अपातयत्। महाशैलशिखरैः ताड्यमानः अपि स महाबलः, स्नेहरुधिरसिक्तगात्रः वानरान् भक्षणं न न्यवर्तयत्। भक्ष्यमाणाः वानराः रामं शरण्यं प्रपेदिरे, कुम्भकर्णः च महाक्रोधेन तत्र तत्र धावन्, वानरान् भक्षयन् अभवत्। सः बाहुभ्यां सप्तशतानि, अष्टशतानि, विंशतिं, त्रिंशतं च गृहित्वा, तान् भक्षयन् विचचार। तस्य गात्रं स्नेह-मज्जा-रुधिरलेपितम्, अन्त्रहारमिव कर्णयोः विन्यस्य, तीक्ष्णदंष्ट्रः शूलवर्षीव, कालः संकर्षणरूपेण, अन्तकाले शोभमानः। तस्मिन्नन्तरे सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशनः, कोपसमन्वितः युद्धाय समुपजगाम। स वीर्यवान् लक्ष्मणः सप्त शरान् कुम्भकर्णस्य शरीरे निपात्य, अन्यांश्च गृहीत्वा तान् अपि सन्दधे। विशिष्टैः अस्त्रैः पीडितः स राक्षसः क्रुद्धः अभवत्, तदा महाबलः सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः अपि कोपितः। तस्य दीप्तमणिसंयुक्तं सुवर्णमयम् कवचम्, बाणैः आच्छादितम्, यथा अनिलः सन्ध्याभ्राणि आच्छादयति। श्यामैः अञ्जनचयाभैः शरैः पीडितः, सुवर्णाभरणैः शोभितः, स सूर्य इव मेघैः परिवृतः बभूव। तदा स भीषणराक्षसः, सुमित्रानन्दनस्य हर्षवृद्धिं कुर्वन्, गर्वितया वाचा मेघगम्भीरया उवाच—"माम् अपि मृत्युर्न युद्धे दुर्बोधः; निर्भयेन मया सह युद्धं कृत्वा त्वया पराक्रमः दर्शितः। यो युद्धे सन्नद्धः मृत्युरिव तिष्ठति, स पूज्यः; किं पुनर्यः प्रतियुध्यते। इन्द्रः अपि ऐरावतारूढः सर्वैः देवैः परिवृतः मया सह युद्धे कदापि न स्थितः। अद्य सौमित्रे, तव बाल्ये अपि पराक्रमात् तुष्टः अस्मि; राघवात् अनुमतिं प्रार्थयित्वा गन्तुमिच्छामि। युद्धे तव धैर्यबलोत्साहैः तुष्टोऽस्मि, किन्तु राममेव हन्तुमिच्छामि; स हतः सर्वं हतम्। रामे हते यः कश्चित् अन्यः युद्धे अवशिष्यते, तं मम बलदर्पेण योत्स्ये।" एवं उक्त्वा स राक्षसः स्तुतियुक्तं वाक्यं प्रोक्तवान्; सौमित्रिः च हसन् रणेषु अतिशयानि वाक्यानि प्रत्युवाच—"त्वं, इन्द्रादिभिः अपि दुरजयः, वीर्यं प्राप्तवान्; सत्यमेतत्, यतः अद्य तव पराक्रमः दृष्टः। अत्र दशरथात्मजः रामः पर्वत इव स्थितः; इति श्रुत्वा निशाचरः लक्ष्मणं अवज्ञाय, सौमित्रिम् अतिक्रम्य, महाबलः कुम्भकर्णः रामं प्रति भूमिं कम्पयन् सञ्जगाम। तदा दशरथात्मजः रामः भीषणमस्त्रं सन्दध्यौ, तीक्ष्णान् शरान् कुम्भकर्णस्य हृदि ससर्ज। तेन रामेण अभिहतः क्रुद्धः ज्वलनकुण्डलसङ्काशाः ज्वालाः तस्य मुखात् निष्पेतुः। रामास्त्रेण अभिहतः स तु भीषणराक्षसः नर्दन्, क्रुद्धः वानरान् प्रति धावत्, युद्धे तान् विकीर्णवान्। मयूरपिच्छच्छायैः शरैः तस्य वक्षःप्रदेशे पतितेषु, तस्य गदा हस्तात् पतित्वा भूमौ निपपात।