ततः बलवान् कुम्भकर्णः, इन्द्रसमबलः, सुमहावीर्यम् हरिपतिम् गृहीत्वा चिन्तयामास—"यदि एष वानराधिपः मया हन्येत, तदा समग्रं वानरबलं रामसहितं विनश्येत्।" तस्मिन् समये वानरसैन्यं दिशो दिशः पलायमानं दृष्ट्वा, कुम्भकर्णेन सुग्रीवे गृहीते, वानराः सन्तप्तचित्ताः अभवन्। तदा वायुपुत्रः हनुमान् बुद्धिमान्, मनसा विचिन्तयामास—"एवं गृहीते सुग्रीवे, किमहं कर्तव्यम् इति?" सः स्वयम् विचारयन् अवदत्—"यत् मम योग्यं कर्तुं, तत् नूनं करिष्यामि; पर्वतसमरूपं धारयित्वा राक्षसं विनाशयिष्यामि। यदि अहं रणाङ्गणे महाबलिनं कुम्भकर्णं पाणिभिः शरीरं विदार्य निहन्याम्, वानरपतिं च विमोचयेयम्, तदा सर्वे वानराः प्रमोदं लप्स्यन्ते। अथवा एषः वानरः स्वयं देवासुरभुजङ्गैरपि गृहीतः मुक्तिं प्राप्नुयात्।" पुनः हनुमान् चिन्तयामास—"वानराधिपः अद्यापि आत्मनः न चेतनः, कुम्भकर्णेन रणे पर्वतप्रहरसमेन प्रहारेण ताडितः। क्षणेन अस्य महायुद्धे चेतना लभ्यते, स्वस्य च वानराणां च हितं करिष्यति। यदि तु अहमेतं महात्मानं सुग्रीवं विमोचयेयं, तदा तस्य अप्रियम् अनन्तं च कीर्तिहानिं जनयेत्। तस्मात् क्षणमेकं तस्य वीर्यस्य प्रतीक्षां करिष्यामि; इतस्ततः भग्नवानरगणं प्रेरयिष्यामि।" एवं निश्चित्य हनुमान् वायुसूनुः पुनः वानरमहार्णवं सञ्चोदयामास। ततो महाबलः कुम्भकर्णः संघर्षमानेन महावानरेण सह लङ्कां प्रविश्य, प्रासादमण्डपद्वारमण्डलेषु स्थितैः उत्तमैः पुष्पवर्षैः पूज्यमानः अभवत्। तत्र राजमार्गस्य शीतलतया शनैः लाजगन्धचूर्णवर्षेण सिञ्च्यमानः महाबलः चेतनां पुनरवाप। तदा सुदुष्करं चेतनां प्राप्य, तस्मिन् बलिनः बाहुषु गृहीते, महात्मा सुग्रीवः नगरस्य राजमार्गं निरीक्ष्य पुनः पुनरालोचयत्— "अद्य मया एवं गृहीतेन किं कर्तुं शक्यम्? तथापि वानराणां प्रियहितं साधयिष्यामि।" तदा सहसा हस्ताभ्यां समीपमागत्य, देवरिपुं वानरराजः तीक्ष्णदंष्ट्राभिः कर्णौ चक्षुश्चोत्तमं दंशयामास, पादैश्च पार्श्वौ विदारयामास। एवं कुम्भकर्णस्य कर्णनासे विदारिते, दंष्ट्राक्रूरैः दंशैः च नखैः च विक्षते, क्रोधसंरक्तः रक्तेन सिक्तशरीरः, सुग्रीवं भूमौ पातयामास। भूमौ तेन भीमेन देवद्विषा पीडितः, सः पिण्डवत् शीघ्रं व्योम्नि उत्पत्य punar रामं प्रति प्रत्यागच्छत्। कुम्भकर्णः, कर्णनासाविहीनः, रक्तधाराभिः सिक्तः, प्रवहद्रक्तनदीसमन्वितः पर्वत इव बभौ। स महाकायः भीषणदर्शनः राक्षसः, रक्तेन सिक्तशरीरः, पुनः युद्धाय मनसा प्रववृते। रावणभ्राता क्रोधसंरक्तरक्तधाराभिः सिक्तः, सायंसन्ध्याभ्रवर्ण इव बभौ। तस्य निर्गतः स देवद्विषः, क्रोधदीप्तः पुनरपि युद्धाय प्रधावितः; "अहं निरायुधः" इति चिन्तयन्, तीक्ष्णं गदाम् आदत्त। ततः सहसा नगरेण निर्गत्य, महावेगेन कुम्भकर्णः राक्षसः, युद्धे भीषणं वानरसैन्यं जगर्ह, यथा कालान्ते समस्तभूतानि कालाग्निरिव भक्षयन्। सः तृष्णया रक्तमांसलोलुपः, तस्मिन भीमसैन्ये वानराणां प्रविश्य, मोहितः युद्धे, राक्षसान् वानरान् पिशाचान् ऋक्षांश्च भक्षयामास, यथा कालः प्रलये भूतानि गृह्णाति; वानरमुख्यानपि अदत्। क्रोधात् सः एकं द्वौ त्रीन् वा बहून् वानरान् राक्षसांश्च एकेन हस्तेन गृहीत्वा शीघ्रं मुखे क्षिपन् अदत्। महाशैलशृङ्गैः ताड्यमानः अपि, महाबलः, स्नेहरक्तस्रावशरीरः, वानरान् भक्षयित्वा न तुष्टः। वानराः तेन भक्ष्यमानाः, ततः रामं शरणं जग्मुः; कुम्भकर्णः च महाक्रुद्धः वानरभक्षणे प्रवृत्तः। सः बाहुभ्यां सप्तशतान्, अष्टशतान्, विंशतिं, त्रिंशतं च गृहीत्वा, तान् भक्षयन् इदम् अचरत्। स्नेहमज्जारक्तलेपितशरीरः, अन्त्रहारमालाभिः कर्णयोः शोभमानः, तीक्ष्णदंष्ट्रः शूलवृष्टिं वृष्ट्वा, प्रलयकालवद् बभौ। तस्मिन् काले सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशकः, क्रुद्धः युद्धाय प्रवृत्तः। स वीरः लक्ष्मणः सप्तबाणान् कुम्भकर्णदेहे विन्यस्य, अन्यांश्च बाणान् आदाय ससर्ज। तेषां विशेषास्त्राणां पीडितः राक्षसः सः क्रुद्धः अभवत्; ततः महाबलः लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दवर्धनः, कोपं जग्राह। तदा तस्य स्फटिकसदृशः सुवर्णमयः कवचः शरैः आवृतः, यथा वायुः सायं मेघान् आच्छादयति। कालाञ्जनसमूहसदृशैः शरैः आहतः, सुवर्णाभरणैः भूषितः, सूर्यः मेघैः संवृत इव बभौ। तदा सः भीमः राक्षसः, सुमित्रानन्दवर्धनं हर्षयन्, गर्जितघननिःस्वनसदृशं गर्वितया वाचा उवाच—"माम् अपि मरणः युद्धे जेतुं कठिनम्; निर्भयम् युद्धे मया सह समागत्य त्वया वीर्यं दर्शितम्। यो युद्धे समरे आयुधवान् मृत्युसदृशः स्थितः, सः पूज्यः, किमुत यः प्रतियुद्धम् उपगच्छति।" "इन्द्रः अपि ऐरावतारूढः सर्वैः सुरैः सहितः मया युद्धे न कदापि स्थितः। अद्य सौमित्रे, तव तेजसा तुष्टोऽस्मि, यद्यपि त्वं तरुणः; राघवात् अनुमतिं लब्ध्वा गन्तुम् इच्छामि। यद्यपि तव युद्धे साहसं बलं उत्साहं च मया सम्यक् प्रीतम्, तथापि राममेव हन्तुम् इच्छामि; तस्मिन् हते सर्वं हतम्।