इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषु, पुरोहित एव श्रेष्ठः पथः अस्ति; सत्यवचनस्य उल्लंघनं कर्तुं न शक्यते। तत्र पूज्यः महर्षिः वसिष्ठः अवदत्—‘अयं कार्यः असंभवः’; तथापि यत्नेन यज्ञसंभारः समायोज्यते। ततः तं नृपं बालिशं मन्यन्ते, ‘त्वं स्वपुरीं पुनः प्रतिगच्छ’; वसिष्ठः पूज्यः त्रिलोक्यपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं तं तत्र अपमानं कर्तुं शक्यते? तेषां वचनं श्रुत्वा, कोपेन पूर्णः राजा पुनः वचनं अब्रवीत्—‘मया गुरुणा, तद्वत् गुरुपुत्रैः अपि त्यक्तः अस्मि।’ राजा पुनः उक्तवान्—‘अन्यं मार्गं अन्वेष्यामि। भवतः सर्वे तपस्विनः, नमः।’ तस्य वचनं, भयङ्करं भावेन, गुरुपुत्राः श्रुत्वा, अतिवेगेन रोषेण तम् शप्तवन्तः—‘त्वं चाण्डालः भविष्यसि!’ इति उक्त्वा, ते महात्मानः स्वाश्रमं प्रत्यगच्छन्। रात्र्याः समाप्तायाम्, राजा चाण्डालरूपं प्राप्तवान्—कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकृतकेशः। चीरमालया भूषितः, भस्मना लिप्तः, लोहमाल्यधारी च, चाण्डालरूपं तं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः—राघव, नगरवासिनः अपि, भयात् पलायितवन्तः। ककुत्स्थवंशजः राजा, एकाकी, आत्मसंयमेन युक्तः, नगरं त्यक्त्वा निर्गतः। दिवा-निशं तप्यमानः, सः विश्वामित्रं तपस्विनं उपससार। विश्वामित्रः तं फलहीनं दृष्ट्वा, दयया संविग्नः अभवत्; तं चाण्डालरूपं दृष्ट्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः, धर्मनिष्ठः, दयया वाक्यम् अब्रवीत्—‘सर्वं शुभं ते अस्तु, राजन्। भयङ्कररूपं प्राप्तः त्वम्, किं कारणं आगतः, महाबल?’ अयोध्याधिपः, शापेन चाण्डालः जातः, तं वाक्यं श्रुत्वा, राजा चाण्डालरूपं प्राप्तः। राजा, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यविदां शिरोमणिं विश्वामित्रं अब्रवीत्—‘गुरुणा, गुरुपुत्रैः च त्यक्तः अस्मि। इच्छितं न प्राप्तम्, विपरीतम् आपन्नः अस्मि; देहसहितः स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि, सौम्य। शतयज्ञं कृत्वा अपि, फलम् न प्राप्तम्; न कदापि मिथ्यावचनं कृतवान्, न च करिष्यामि। दुःखितः अपि, क्षात्रधर्मं पालयित्वा, नानायज्ञैः लोकान् धर्मेण रक्षितवान्। वृद्धाः महात्मानः मम आचारस्य चरित्रस्य च प्रसन्नाः; धर्मे यत्नं कृत्वा, यज्ञं कर्तुम् इच्छन्। तथापि, वृद्धाः, मुने, तुष्टाः न; भाग्यं एव परमं मन्ये, पुरुषयत्नं निष्फलम्। सर्वं भाग्येन अभिभूतम्; भाग्यं एव श्रेष्ठं पथः। अहं दुःखितः, तव प्रसादं याचमानः, भाग्यनिष्फलस्य कर्तव्यं कर्तुम् अर्हसि, भगवन्। अन्यं शरणं न गच्छामि, अन्यः आश्रयः न अस्ति; त्वं भाग्यं यत्नेन निवर्तय।' इदानीं, राघव, वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। तत्र, दयया प्रेरितः कौशिकपुत्रः, चाण्डालरूपं प्राप्तं राजानं मधुरं वचनम् अब्रवीत्—‘इक्ष्वाकु, स्वागतं ते, वत्स; धर्मज्ञः असि। शरणं दास्यामि, राजन्; मा भयः। सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीन्, यज्ञसहायान् आह्वयिष्यामि; ततः, राजन्, संतुष्टः यज्ञं करिष्यसि। गुरुशापेन यः रूपं प्राप्तः, तेनैव रूपेण देहसहितः स्वर्गं गमिष्यसि। स्वर्गः तव समीपस्थः, राजन्; यः कौशिकपुत्रं शरणम् आगतः।' एवं उक्त्वा, तेजस्वी महर्षिः, धर्मनिष्ठान् पुत्रान्, सर्वविद्यान्, यज्ञसामग्रीं सज्जीकर्तुं आज्ञापयामास। शिष्यान् आह्वयित्वा, इदं वचनम् अब्रवीत्—‘मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत। तेषां शिष्याः, मित्राणि, वेदज्ञा पुरोहिताः, ये मम वचनात् वक्तुम् इच्छन्ति, त एव आगच्छन्तु।’ सर्वं यथावत् उक्तं मया, किन्तु मम वचनं तैः अवमानितम्। तं आदेशं श्रुत्वा, सर्वे दिशः गच्छन्। ततः, सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः अपि, तपोदीप्तं ऋषिं उपसस्रुः। सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनम् उक्तवन्तः; तं श्रुत्वा, द्विजातयः आगच्छन्। सर्वतः आगच्छन्, महोदयात् वसिष्ठाः अपि, क्रोधपूर्णाः, तीक्ष्णं वचनम् उक्तवन्तः। ‘कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य पुरोहितः भवेत्?’ इति। दिव्यर्षयः सभायाम् तस्य हविः कथं भक्षयन्ति? महात्मनः ब्राह्मणाः चाण्डालस्य अन्नं भुक्त्वा कथं तृप्तिम् प्राप्नुवन्ति? विश्वामित्रस्य रक्षिताः कथं स्वर्गं गच्छन्ति? इति तीक्ष्णं वचनं, कोपात् रक्ताक्षाः वसिष्ठाः उक्तवन्तः। सर्वे वसिष्ठाः, महोदयवासिनः अपि, एवं उक्तवन्तः; तेषां वचनं श्रुत्वा, श्रेष्ठः ऋषिः, कोपात् रक्ताक्षः, क्रुद्धः वचनम् अब्रवीत्—‘मम दोषः नास्ति, घोरतपःस्थितः अस्मि; तथापि ते मां निन्दन्ति।