यथा ग्रीष्मकाले दावानलः शुष्कवनानि दहति, तथा कुम्भकर्णः कपिसेना ज्वलयामास। तेन कपीनां संहारे, सैन्ये विनाश्यमाने, भीतानि कपिकुलानि विकृतस्वरेण ननादुः। बहवः कपयः कुम्भकर्णेन निहता, संतप्तचित्ताः, भग्नमनसः राघवमाश्रयन्। तदा वज्रहस्तेन भग्नान् कपीन् दृष्ट्वा, पवनपुत्रः महायुद्धे शीघ्रं कुम्भकर्णमभिद्रवत्। स महाशिलाग्रं गृहीत्वा, पुनः पुनः निनदन्, कुम्भकर्णानुचरराक्षसान् सर्वान् संत्रासयामास। शिलाग्रं कुम्भकर्णस्य शिरसि चिक्षेप; तेन शिलाप्रहारिणा शत्रुः इन्द्रस्य शिरसि ताडितः। ततः कुम्भकर्णः महाघोरकोपेन ज्वलन्, क्रुद्धः शीघ्रं वालिसुतमभिद्रवत्। स महाघोषं कृत्वा सर्वान् कपीन् संत्रासयन्, क्रोधात् शक्तिं महाबलायाङ्गदाय प्राक्षिपत्। सा शक्तिः वेगेन पतन्ती, महाबलः कौशलसम्पन्नः कपिसत्तमः, चपलतया तां व्यवर्जयत्। स शीघ्रं प्लुत्वा, तं वक्षसि तलेन ताडितवान्; तेन प्रहारेण स क्रुद्धः पर्वत इव मूर्च्छितः पपात। चेतनां प्राप्तः स महाबलः राक्षसः, वामहस्तेन मुष्टिं संहृत्य प्राहिणोत्; तेन प्रहारेण स मूर्च्छितः पपात्। तस्मिन्मूर्च्छिते कपिश्रेष्ठे भूमौ पतिते, स शक्तिं गृहीत्वा सुग्रीवमभिद्रवत्। तमागच्छन्तं महाबलिनं कुम्भकर्णं दृष्ट्वा, वीरः कपिसैन्यपतिः सुग्रीवः आकृष्य उत्पपात्। स महाकपिः शिलाग्रं उत्थाप्य, भ्रमयन्, शीघ्रं कुम्भकर्णमभिद्रवत्। तमभिद्रवतं कपिं दृष्ट्वा, कुम्भकर्णः कपिराजस्य पुरतः स्थितवान्, सर्वाङ्गं प्रसारितम्। तं स्थितं कुम्भकर्णं दृष्ट्वा, यस्याङ्गानि कपिरुधिरलेपितानि, यो महाकपीन् भक्षयन् तिष्ठति, सुग्रीवः वचनमुवाच— "त्वया वीराः हताः, दुष्करं कर्म कृतं, सैन्यानि भक्षितानि; परमं यशः प्राप्यते। एतां कपिसेनां परित्यज; किं साधारणैः? मम पर्वतप्रहारं सहस्वैकः, हे राक्षस।" कपिराजस्य वचः श्रुत्वा, धैर्यधृतः कुम्भकर्णः राक्षसर्षभः प्रत्युवाच— "त्वं प्रजापतेः पौत्रः अर्करजः सुतः च; धैर्यवीर्यसम्पन्नः अतः गर्जसि, हे कपे।" एवं कुम्भकर्णवचनं श्रुत्वा, स पर्वतं भ्रमयित्वा शीघ्रं चिक्षेप; तेन पर्वतेन, वज्रसमेन, कुम्भकर्णं वक्षसि ताडितवान्। स पर्वतशिखरः तस्य विशालभुजयोर्मध्ये वेगेन भग्नः; ततः कपयः भयात् ननादुः, राक्षसगणाः हृष्टाः प्रहृष्टाः चुक्रुशुः। पर्वतप्रहारेण स कोपितः, निनाद्य, क्रोधात् मुखं प्रसार्य, शक्तिं स्फुरन्तीं विद्युत्समां भ्रमयित्वा, कपिसत्तमं हन्तुं प्राहिणोत्। सा तीक्ष्णा, सुवर्णदण्डा शक्ता, कुम्भकर्णबाहुप्रेरिता, हनूमता शीघ्रं उत्पत्य, उभाभ्यां हस्ताभ्यां गृहीत्वा, बलात् भग्ना। सा महातुंगा लौहशक्तिः, सहस्रभारसमिता, हनूमता जानुनि स्थाप्य हृष्टेन भग्ना। हनूमता शक्तिं भग्नां दृष्ट्वा, कपिसेना हृष्टा, पुनः पुनः ननदुः, सर्वत्र धावितवन्तः। ततः राक्षसाः भीता विचलिताः; वनौकसः प्रमुदिता गर्जन्तः, मारुतिं पूजयामासुः, भग्नां शक्तिं दृष्ट्वा। एवं भग्नां शक्तिं दृष्ट्वा, महात्मा राक्षसराजः कुम्भकर्णः कोपितः, लङ्कापर्वतशिखरं समूलं उद्धृत्य, समीपं गच्छन्तं सुग्रीवं तेन ताडितवान्। तदा कुम्भकर्णः अद्भुतविक्रमः, महाबलः, युद्धे कपिराजमभिद्रवत्; सुग्रीवं दृढं गृहीत्वा, घनः इव बलवता अनिलेन मेघं वहन्, अपाहरत्। कुम्भकर्णः महाघनसङ्काशः, युद्धे सुग्रीवं वहन्, मेरुप्रभं रूपं बभासे, भीषणशिखरसमुन्नतम्। तदा राक्षसेन्द्रः रणाङ्गणे प्रशंस्यमानः, कपिराजग्रहणं दिवौकसां विस्मयकारि श्रुत्वा, तमपाहरत्। सुग्रीवं गृहीत्वा, महाबलः कुम्भकर्णः, इन्द्रसमबलः, चिन्तयामास— "यदि एष कपिराजः हन्येत, ततः समग्रं सैन्यं रामसहितं नश्येत्।" कपिसेनां सर्वतः पलायमानां, कुम्भकर्णगृहीतं सुग्रीवं च दृष्ट्वा, कपयः संतप्ताः अभवन्। तदा पवनात्मजः हनूमान् बुद्धिमान् चिन्तयामास— "सुग्रीवे एवं गृहीते, किं मया कर्तव्यम्?" "यत् मम कर्तव्यं, तत् निश्चित्य करोमि; पर्वतसदृशं रूपं धारयित्वा, राक्षसं नाशयामि।" "यदि युद्धे कुम्भकर्णं महाबलिनं मुष्टिप्रहारैः शरीरं विदार्य हन्याम्, कपिराजं विमोचयेयम्, ततः सर्वे कपयः प्रमोदं लभेयुः।" "अथवा स एव कपिः, यदि सुरासुरनागैः गृहीतः, स्वयमेव मोक्षं प्राप्नुयात्।" "मम मतं, कपिराजः अद्यापि आत्मनः न चेतनां प्राप्तवान्, कुम्भकर्णेन पर्वतप्रहरेण युद्धे ताडितः।" "क्षणेन सुग्रीवः अस्मिन्महायुद्धे चेतनां प्राप्य, आत्मनः कपीनां च हितं करिष्यति।" "यदि तु अहं एतं महात्मानं सुग्रीवं मोचयेयं, तदा तस्य महद्विषादं च, दीर्घकालिकं यशःहानिं च स्यान्नूनम्।" एवं हनूमान् विचारयन्, तत्र स्थितः।