शृणु, राम, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमं सर्गं प्रवक्ष्यामि। अथ तत्र त्रिशङ्कोः क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, तस्य शतं महर्षिपुत्राणां राजानं वाक्यमिदं प्रोचुः— "त्वं, पापबुद्धे, सत्यवदिना गुरुणा परित्यक्तः असि, कथं पुनः अन्यां शाखां लङ्घयित्वा उपागतः? सर्वेषां हि इक्ष्वाकूणां कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः, सत्यवदिनः वचः नातिक्रमणीयम्। भगवतः वसिष्ठस्य 'अशक्यम्' इति वचने सति, वयं कथञ्चित् यज्ञसमाराधनाय समागताः। बालोऽसि, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरं प्रतिगच्छ। स भगवाँल्लोकत्रयस्यापि यज्ञं कर्तुं समर्थः, न तं कथं वा अवज्ञातुं शक्यामः?" इति तेषां क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः तानिदं वाक्यमुवाच— "मया भगवता अपि, गुरुपुत्रैः अपि परित्यक्तः अस्मि। अन्यं मार्गं गमिष्यामि, भवद्भ्यः स्वस्ति।" इति तस्य भीषणार्थं वचनं श्रुत्वा, ते महर्षिपुत्राः महाक्रोधेन तमशपन्— "चाण्डालत्वं गमिष्यसि!" इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वमाश्रमं प्रत्ययुः। अथ रात्र्यतीते, राजा चाण्डालोऽभवत्— कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विप्रकीर्णकेशः। चीरमाल्याभरणः, भस्मलिप्ताङ्गः, लोहभूषणधारी च सः। चाण्डालरूपं तम् दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः समं नगरवासिनश्च भीता पलायन्त। स काकुत्स्थकुलोद्भवः राजा, परमसंयमधारी, एक एव निर्गतः। स राजा, दिवानिशं संतप्तः, विश्वामित्रं तपोधनं समुपजगाम। मुनिः चाण्डालरूपेण निष्फलं तम् दृष्ट्वा, करुणया सम्प्रेरितः, धर्मात्मा महातपाः तं वचनमुवाच— "स्वस्ति अस्तु ते, राजन्। किं निमित्तं आगतः, महाबाहो?" अयोध्याधिपः स राजा, शापेन चाण्डालत्वं प्राप्तवानिति तं वचनं श्रुत्वा, सः चाण्डालोऽभवत्। स राजा कृताञ्जलिः, वाक्यविशारदं मुनिं प्राञ्जलिरुवाच— "मया गुरुणा अपि, गुरुपुत्रैः अपि परित्यक्तम्। न वाञ्छितं फलमवाप्तम्, विरुद्धं प्राप्तम्। देहिनं स्वर्गलोकं यास्यामि, सौम्य। शतयज्ञकृतोऽपि न फलं लभे, न कदापि मिथ्यावचनं उक्तवानस्मि, न च वक्ष्यामि। दुःखितोऽपि धर्मे स्थितः, बहुविधैः यज्ञैः प्रजाः धर्मेण पालयन्। वृद्धाः सन्तुष्टाः मयि, धर्मे यतमानस्य यज्ञकर्मणि च। तथापि, मुने, वृद्धाः तुष्टाः न सन्ति; दैवमेव परं मन्ये, पुरुषकारं तु निष्फलम्। सर्वं दैवेनाभिभूतं, दैवमेव परमार्गः। अहं दुःखितः, तव अनुग्रहं प्रार्थयन्, दैवबाधितस्य मम कार्यं कर्तुमर्हसि, भगवन्। अन्यत्र शरणं न गमिष्यामि, अन्यः च मे नास्ति शरणः; त्वं स्वपुरुषकारेण दैवं निवर्तय।" शृणु, राम, बालकाण्डे एकोनषष्टितमं सर्गं प्रवक्ष्यामि। तदा करुणया सम्प्रेरितः कौशिकः राजा चाण्डालरूपिणं मधुरं वाक्यमुवाच— "इक्ष्वाको, स्वागतमस्तु ते, वत्स। त्वं धर्मात्मा इति जानामि। शरणं दास्यामि, न बिभीषः, राजर्षिभिः। सर्वान् धर्मचारिणः ऋषीन् यज्ञकारिणः आह्वास्ये, ततः त्वं यज्ञं कर्तासि संतोषेण। यद्रूपमिदानीं प्राप्तं, गुरोः शापेन, तेनैव रूपेण देहेन स्वर्गं यास्यसि। स्वर्गः तव हस्तगतमिव मन्ये, राजन्, यः कौशिकस्य शरणदाता इहागतः।" एवमुक्त्वा, महातेजाः मुनिः स्वधर्मनिष्ठान् पुत्रान् यज्ञसामग्रीं संकल्पयितुं आज्ञापयत्। शिष्यान् च आहूय, वाक्यमिदं प्रोवाच— "मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सह आनीयत। तेषां शिष्यांश्च, मित्राणि, ऋत्विजः वेदविदः च; ये च अन्ये मम वचनेन वक्तुमिच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु। मया सर्वं स्पष्टं उक्तम्, परं मम वाक्यं तैः न गृहीतम्।" इति आज्ञां श्रुत्वा, ते सर्वदिक् विसृज्य जग्मुः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागताः; तेषां शिष्याः अपि समागत्य तपसा दीप्तं मुनिं उपजग्मुः। ते ब्राह्मणर्षयः वचनमूचुः; तेषां वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगम्यमानाः। सर्वदेशेभ्यः आगतः, महोदयात् तु न; वसिष्ठाः क्रोधपूर्णाः तीक्ष्णं वचनमूचुः— "शृणु, मुने, यथावद् मया उक्तम्— कथं चाण्डालाय विशेषतः क्षत्रियो होतारो भवेत्? कथं दिव्याः ऋषयः सभायां तस्य हविर्भुञ्जीयुः, वा ब्राह्मणाः चाण्डालात् भोजनं कृत्वा?" एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रिशङ्कोः चाण्डालत्वप्राप्तिः, विश्वामित्रस्य करुणा, ऋषिसंवादश्च विस्तारतः प्रवृत्तः।