कश्चित् समये, सीतायाः साक्षात्कारं कृत्वा, तस्याः प्रतीकं प्रदाय, राक्षसाणां प्रहारं कृत्वा, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनं च दृष्ट्वा, रामः तत्र स्थितः। ततः सीतायाः रत्नं दत्त्वा, वृक्षं च भञ्जयित्वा, राक्षसाणां पलायनं कृत्वा, किङ्कराणां विनाशं च कृतवान्। तस्य अनुशासनं कृत्वा, पवनपुत्रं कर्षित्वा, लङ्कायाः दहनं कृत्वा, पुनः मार्गं गत्वा, मधुं च गृहीत्वा, रामः राघवः शोकं निवारयित्वा, रत्नं सीतायाः दत्त्वा, समुद्रं च दृष्ट्वा, नलस्य पुलं च निर्मातुं प्रारम्भः कृतः। समुद्रं पारं गत्वा, रात्रौ लङ्कायाः आक्रमणं कृत्वा, विभीषणेन सह संधिं कृत्वा, वधाय साधनानि प्रदास्य च, रामः कुम्भकर्णं नाशयित्वा, मेघनादं च पराजितवान्, रावणं च नाशयित्वा, समुद्रनगरे सीतां पुनः प्राप्य च। विभीषणस्य अभिषेकं कृत्वा, पुष्पकं रथं दृष्ट्वा, अयोध्यां गत्वा, भरद्वाजं च दृष्ट्वा, पवनपुत्रं प्रेषयित्वा, भरतं च सह भेदं कृत्वा, रामस्य अभिषेकस्य शुभ अवसरं प्राप्य, सर्वाणि सेनाः विसर्ज्य, स्वराज्यस्य आनंदं प्राप्य वैदेहीं च प्रेषयामास। यः किंचिद् रामस्य विषयं पृथिव्यां आगन्तुं शेषं, तं सर्वं वयोवृद्धः वाल्मीकीः काव्यस्य उत्तरभागे रचयामास। एषः चतुर्थः सर्गः बालकाण्डस्य महाकाव्यस्य वाल्मीकीरामायणस्य अस्ति। वाल्मीकीः महात्मा सम्पूर्णं रामकथां रचयामास, यः स्वराज्यं प्राप्य अद्भुतशब्दैः अर्थैः च युक्तः। सः चतुर्विंशतिः सहस्राणि श्लोकानि, पञ्चशतं सर्गाणि, षट्काण्डानि च उपसंविधानं च रचयित्वा, तदनन्तरं महान् कार्यं सम्पूर्णं कृत्वा, विचारयामास, “कः तु एषः काव्यं पठिष्यति?” तदा तस्मिन् आश्रमे कुशलद्वयं, कुशः च लवः च, धर्मात्मा, प्रसिद्धः, मधुरस्वरैः युक्तः, वसन्तौ दृष्ट्वा, वाल्मीकीः तेषां शिक्षां ददाति, वेदेषु प्रवीणायाः काव्यस्य संवर्धनाय। व्रतधारी ऋषिः सम्पूर्णं रामायणकाव्यं, सीतायाः महाकथा, पुलस्त्यस्य पुत्रस्य विनाशं च रचयामास। सङ्गीतकौशलैः, स्वरसंयोगैः च युक्तम्, त्रिभिः मात्राभिः, सप्तधातुविष्कृतं च, तद्विषयकं काव्यं, प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, भीति, वीरता इत्यादिभिः भावैः पूरितं गायन्ति। ते कुशलद्वयं, सङ्गीतविज्ञानम्, स्वरविन्यासं च प्रवीणं, गन्धर्वसदृशं प्रकटितम्। सौम्यं च शुभचिह्नैः युक्तं, मधुरस्वरैः भाषन्ति, तौ रामस्य शरीरात् उत्पन्नद्वयं इव। तौ राजपुत्रौ, सम्पूर्णं उत्तमं धर्मात्मकं काव्यं ज्ञात्वा, निर्दोषं गायन्ति। साधुवर्गे, द्विजेभ्यः, धर्मात्मभ्यः च, ते तत्त्वज्ञाः, निर्देशिताः, एकाग्रता सह गायन्ति। महात्मा, महाशुभसंपन्नः, सर्वैः शुभचिह्नैः युक्तः, ते कदाचित् शुद्धचित्तसाधुजनसमागमे, संमिलित्वा काव्यं गायन्ति, तं श्रुत्वा सर्वे साधवः नेत्रैः अश्रुपूरिताः। ते उवाच, “उत्तमम्! उत्तमम्!” महान् आश्चर्येण संक्लिष्टाः, सर्वे धर्मे निष्ठिताः साधवः प्रसन्नाः। ते कुशिलवगायकों प्रशंसन्ति, “आहा, एषः गीतस्य मधुरता, विशेषतः श्लोकानां!” यद्यपि एषः घटनाः पूर्वेऽभूत, तदपि तानि यथा प्रत्यक्षं प्रकटितानि, द्वौ गत्वा गायन्ति, कथां साक्षात्कृत्य। सह, ते मधुरं, उत्साहं च सह गायन्ति, एवं ते महर्षिभिः तपस्विभिः प्रशंसिताः। यथा ते गानं अधिकं उत्साहेन च अत्यन्तं मधुरं गायन्ति, तत्र कश्चित् प्रसन्नः ऋषिः, यः समीपे स्थितः, तौ जलपात्रं ददाति। अन्यः, प्रसन्नः च प्रसिद्धः, तौ छद्रं ददाति; अन्यः कश्यपं च ददाति, चित्तं च ददाति। एकः जलपात्रं ददाति, अन्यः महर्षिः मुञ्जगासं ददाति; अन्यः दण्डं ददाति, अन्यः च वस्त्रं ददाति। अन्यः प्रसन्नः ऋषिः मत्तकं च ददाति; अन्यः च काषायवस्त्रं, अन्यः च छद्रं ददाति। एकः हर्षितः मत्तकं च ददाति, एकः लकुम्बं च ददाति; अन्यः च अग्निद्रव्यं ददाति, अन्यः च दण्डं ददाति। एकः उडुम्बरदण्डं ददाति, यः कश्चित् तस्मिन् समये आशिषः प्रकटयति; अन्यः महर्षिः दीर्घजीवितस्य वाक्यं प्रकटयति। एवं सर्वे सत्यवादिनः ऋषयः तेषां ददाति, “एषः अद्भुतः कथा ऋषिना प्रकटिता।” एषः कविनां सर्वोत्तमः आधारः, यः सम्यक् क्रमेण सम्पूर्णः अस्ति; एषः गीतः, यः कुशलैः सर्वेषां गीतैः गीयते। एषः दीर्घजीवनं ददाति, बलं उत्पादयति, च सर्वे तस्य श्रवणं तुष्टिं प्राप्नुवन्ति; सर्वत्र, द्वौ गायकौ गत्वा प्रशंसन्ति। मार्गेषु च राजपथेषु, भरतस्य ज्येष्ठपुत्रः तौ कुशिलवौ दृष्ट्वा, तान् स्वगृहं नीतवान्। रामः शत्रुविनाशकः, तौ यथायोग्यं सम्मानितवान्; दिव्यं सुनिर्मितं सिंहासनं उपविष्टः, स्वामिनः तान् प्रणामं कृतवान्। सर्वे च मन्त्रिणः भ्रातृणः च घेरिताः, तौ दृष्ट्वा, सौम्यं च सुसंस्कृतं च रूपेण।