इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषां कुलगुरुः एव श्रेष्ठमार्गः, तस्मात् तस्यानन्तरं सर्वे यूयं मम दैवतमिति नितराम् प्रतिष्ठितम्। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः प्रवृत्तः, तस्य शृणु। तदा त्रिशङ्कोः कोपसम्युक्तं वचनं श्रुत्वा, महर्षेः शतं पुत्राः राजानं त्रिशङ्कुम् एवमूचुः— ‘‘त्वं पापबुद्धे, सत्यवदिना गुरुणा परित्यक्तः; कथं तर्हि अन्यं शाखान्तरं लङ्घयित्वा प्राप्तवान्?’’ इक्ष्वाकुवंशे हि सर्वेषां कुलगुरुः एव श्रेष्ठमार्गः, सत्यवदिनः वचः लङ्घयितुं न शक्यते। भगवतः वसिष्ठस्य वचनं— ‘अशक्यम्’ इति; तथापि वयं यथाकथञ्चित् यज्ञसमारम्भं कर्तुं समर्थाः। त्वं बालः, नरश्रेष्ठ, स्वपुरीं पुनर्याहि; स भगवाञ् वसिष्ठः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं वयं तं अवमानयेम? इति तेषां वचनं कोपयुक्तम् आज्ञाय— तदा राजा पुनः तान् इत्युवाच— ‘‘अहं भगवता परित्यक्तः, तथा गुरुपुत्रैः अपि।’’ ‘‘अहं अन्यं मार्गं गमिष्यामि; भवद्भ्यः नमः, तपोधनाः।’’ तस्य वचः घोराभिप्रायं श्रुत्वा, ऋषिपुत्राः कोपसंयुक्ताः तम् शशापुः— ‘‘त्वं चाण्डालः भविष्यसि!’’ इति उक्त्वा ते महात्मानः स्वमाश्रमं प्रत्ययुः। निशायां गते राजाऽभवत् चाण्डालरूपः— कृष्णवासाः, कृष्णवर्णः, विरूपकेशः। चीरमाल्यधारी, भस्मलिप्तगात्रः, लौहाभरणधारी च सः; तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः— हे राम— नगरवासिनश्च तं परित्यज्य पलायिताः। ककुत्स्थवंशजः स राजा एकाकी, परमसंयमवान्, निर्गतः। सः दिनरात्रं दग्धमानः विश्वामित्रं तपस्विनं समुपजगाम; विश्वामित्रः तं निष्फलं दृष्ट्वा— महर्षिः चाण्डालरूपिणं राजानं दृष्ट्वा कृपया समन्वितः अभवत्; कृपया तं धर्मात्मानं महातपस्विनं वाक्यमुवाच— ‘‘स्वस्ति अस्तु ते,’’ इति राजानं भीषणरूपिणं सम्बोध्य उवाच, ‘‘कस्मिन्नर्थे त्वं आगतः, महाबाहो?’’ ‘‘अयोध्याधिप, शापात् त्वं चाण्डालः अभूत्,’’ इति तस्य वचनं श्रुत्वा राजा चाण्डालरूपं प्राप। स राजा समाहितः, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यविशारदं विश्वामित्रं उवाच— ‘‘अहं गुरुणा परित्यक्तः, तथा गुरुपुत्रैः अपि।’’ ‘‘इष्टं न प्राप्तवान्, विपरीतम् उपपन्नम्; देहसहितः स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि, सौम्य।’’ ‘‘शतयज्ञकृत् अपि सन् फलं न लभे; न कदापि मिथ्यावचनं उक्तवान्, न च वक्ष्यामि।’’ ‘‘क्लेशितः अपि धर्मे स्थितः, क्षत्रियधर्मं अनुतिष्ठन्; नानायज्ञैः कृतैः जनाः धर्मेण रक्षिताः।’’ ‘‘महात्मानः वृद्धाः मया आचारेण च सन्तुष्टाः; धर्मे यतमानः यज्ञकर्म च इच्छन्।’’ ‘‘तथापि वृद्धाः, महर्षे, न तुष्टाः; भाग्यं परमं मन्ये, पुरुषकारं तु निःसारम्।’’ ‘‘सर्वं दैवबलेन निगृहीतम्; दैवमेव श्रेष्ठमार्गः। अहं दुःखार्तः, तव अनुग्रहम् इच्छन्, त्वं कर्तुमर्हसि, भगवन्, दैवेन विघातितकर्मणः।’’ ‘‘न अन्यं शरणं यास्यामि, न अन्यः मे गतिकः; त्वं स्वयमेव पुरुषकारेण दैवं निवारयितुमर्हसि।’’ शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रवृत्तः। विश्वामित्रः कृपया सम्प्रेरितः, चाण्डालरूपिणं राजानं मधुरया वाचा इदं वचः उवाच— ‘‘इक्ष्वाको, स्वागतं ते, वत्स; अहं जानामि त्वं धर्मात्मा एव। शरणं ते दास्यामि, न भयम् अस्ति ते, नृपश्रेष्ठ।’’ ‘‘सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीन्, यज्ञकारिणः, आह्वास्ये; ततः त्वं, राजन्, तुष्ट्या यज्ञं करिष्यसि।’’ ‘‘यद्रूपं गुरुशापात् त्वयि प्राप्तम्, तेनैव रूपेण देहसहितः स्वर्गं गमिष्यसि।’’ ‘‘स्वर्गः ते हस्तगतम् एव मन्ये, राजन्, यतः त्वं कौशिकसुतं शरणं प्राप्तवान्।’’ एवं उक्त्वा स महातेजा महर्षिः स्वपुत्रान् धर्मात्मनः सर्वज्ञः यज्ञसामग्रीं सिद्ध्यर्थं आज्ञापयामास। सः सर्वान् शिष्यांश्च आहूय उवाच— ‘‘मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठेन सह आनयत।’’ ‘‘तेषां शिष्यांश्च, सखीन्, ऋत्विजश्च वेदविदः आनयत; ये मम वचनेन आगन्तुम् इच्छन्ति, तेऽपि आगच्छन्तु।’’ मया यद् उक्तम्, तत् सर्वं प्रतिज्ञातम्; किन्तु मम वचनं तैः उपेक्षितम्। तदाज्ञां श्रुत्वा ते सर्वदिशः प्रस्थिताः। ततः सर्वतः ब्राह्मणर्षयः समागच्छन्; तेषां शिष्याः अपि समवेत्य तपसा दीप्तं मुनिं उपजग्मुः। ते सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनानि ऊचुः; तानि श्रुत्वा सर्वे द्विजातयः आगच्छन्ति स्म। सर्वतो देशात् आगम्य, महोदयात् तु न; सर्वे वासिष्ठाः क्रोधसंयुक्ताः कोपेन कठोरं वचनं ऊचुः— ‘‘शृणु, मुने, यथा मया उक्तम्— ‘कथं क्षत्रियः चाण्डालस्य ऋत्विक् भवेत्, विशेषतः?