सर्वे ऋषयः, त्रिशङ्कुं वसिष्ठेन त्यक्तं दृष्ट्वा, अन्यं मार्गं न पश्यन्ति, गुरुपुत्रेषु एव आश्रयं मन्यन्ते। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषु, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः इति निश्चित्य, तस्मात् अनन्तरं, सर्वे गुरुपुत्राः त्रिशङ्कोः दैवत्वं मन्यते। श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तत्र, रामः, त्रिशङ्कुं क्रोधपूर्णं वाक्यं श्रुत्वा, शतं ऋषिपुत्राः राजानं इदं वचनं ऊचुः— “सत्यवाच्येन गुरुणा त्वं त्यक्तः, दुष्टबुद्धे! कथं तदन्यं शाखां उल्लङ्घ्य आगतः? इक्ष्वाकुवंशे कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः, सत्यवाच्यस्य वचने उल्लङ्घनं न कर्तव्यम्। महर्षिः वसिष्ठः ‘अशक्यम्’ इति उक्तवान्, किन्तु वयं यज्ञसमारम्भं कर्तुं समर्थाः इति कथं सम्भवति? त्वं बालः, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरं प्रतिगच्छ। श्रीमान् वसिष्ठः त्रिलोक्यपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं वयं तं अवमानयेम? एवं क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः पुनः तान् इदं वचनं अब्रवीत्— ‘मया गुरुणा त्यक्तः, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अन्यं मार्गं अन्विष्यामि। भवतः सर्वे, मुनयः, नमः। ऋषिपुत्राः तस्य भीषणं वचनं श्रुत्वा, अतिविक्षिप्ताः, त्रिशङ्कुं शप्तवन्तः— ‘त्वं चाण्डालः भविष्यसि!’ इति उक्त्वा, त एव महात्मानः स्वाश्रमं प्रत्यगच्छन्। रात्रिः गतायाम्, त्रिशङ्कुः चाण्डालरूपं प्राप्तवान्— कृष्णवासाः, कृष्णवर्णः, विकृतकेशः। चीरमाल्येन भूषितः, भस्मना लिप्तः, लोहमाल्यधारी चाण्डालरूपेण दृष्टः। तं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः, नगरवासिनः अपि, राम, भयात् पलायितवन्तः। काकुत्स्थवंशीयः राजा, एकाकी, उत्तमसंयमः, दिवा-निशं तप्तः, विश्वामित्रं तपस्विनं अभ्यगच्छत्। विश्वामित्रः, त्रिशङ्कुं फलहीनं दृष्ट्वा, करुणया स्पृष्टः, धर्मनिष्ठः महातपस्वी, तं राजानं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— ‘शुभं ते अस्तु!’ इति। राजन्, भीषणरूपेण आगतः, विश्वामित्रः पप्रच्छ— ‘कस्मादर्थं आगतः, आयोध्याधिपते?’ शापवशात् त्रिशङ्कुः चाण्डालः अभवत्। तद्वचनं श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः चाण्डालरूपः अभवत्। सः राजा, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यकुशलः, वाक्यविदां श्रेष्ठं विश्वामित्रं उवाच— ‘मया गुरुणा त्यक्तः, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। यत् इच्छितं न प्राप्तं, विपरीतम् प्राप्तम्; शरीरसहितः स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि, साधो।’ ‘शतयज्ञं कृत्वापि, फलं न लभे; कदापि मया मिथ्या न उक्तम्, न च भविष्यति। दुःखितः अपि, क्षत्रधर्मं पालयामि; विविधैः यज्ञैः, धर्मेण जनाः रक्षिताः। महतः वृद्धाः मम आचारणेन तुष्टाः; धर्मे यत्नं कृत्वा, यज्ञं कर्तुम् इच्छामि। तथापि, वृद्धाः, ऋषिश्रेष्ठ, सन्तुष्टाः न सन्ति; दैवमेव परमं मन्ये, मानुषप्रयत्नं निष्फलम्। सर्वं दैवेन अभिभूतम्; दैवमेव श्रेष्ठः मार्गः। अहं, महादुःखितः, तव अनुग्रहं याचमानः, दैवबाधितस्य कृत्यं कर्तव्यम्। अन्यं शरणं न गच्छामि, अन्यः आश्रयः न अस्ति; त्वं प्रयत्नेन दैवं निवर्तयितुम् अर्हसि।’ श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र, कौशिकपुत्रः विश्वामित्रः, करुणया प्रेरितः, चाण्डालरूपेण आगतम् त्रिशङ्कुं मधुरं वचनं अब्रवीत्— ‘इक्ष्वाकुवंशीय, स्वागतम्, पुत्र! त्वं सत्यधर्मः इति जानामि। शरणं दास्यामि; न भयम्, नृपश्रेष्ठ।’ ‘सर्वान् महर्षीन्, यज्ञकर्तारः, आह्वयिष्यामि; ततः, राजन्, तव यज्ञः सन्तोषेण भविष्यति। गुरुशापेन प्राप्तं रूपम्, तेन एव रूपेण, शरीरसहितः स्वर्गं गमिष्यसि। स्वर्गः तव हस्तगतः इति मन्ये, यत् त्वं कौशिकपुत्रं शरणं प्राप्तवान्।’ एवं उक्त्वा, महातेजस्वी विश्वामित्रः, धर्मनिष्ठान् पुत्रान्, सर्वज्ञः, यज्ञसामग्रीं सज्जयितुं आज्ञापयत्। सः सर्वान् शिष्यान् आह्वयित्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— ‘मम आज्ञया, सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत। तेषां शिष्याः, मित्राणि, ऋत्विजः वेदविदः च आनयन्तु; अन्ये अपि, मम वचनात्, यः वक्तुम् इच्छति, आगच्छतु।’ यत् मया पूर्णं उक्तम्, तद् अवज्ञाय, ते सर्वत्र प्रस्थिताः। ततः, सर्वतः, ब्राह्मणर्षयः, तेषां शिष्याः च, तपोदीप्तं विश्वामित्रं अभ्यगच्छन्। ते सर्वे ब्राह्मणर्षयः वचनं ऊचुः; तद्वचनं श्रुत्वा, द्विजातयः आगच्छन्। सर्वदिग्भ्यः आगच्छन्, महोदया प्रदेशात् वसिष्ठाः क्रोधपूर्णाः, क्रोधयुक्तं कठोरं वचनं ऊचुः। एवं त्रिशङ्कुं त्यक्तं, चाण्डालरूपेण परिवर्तितं, विश्वामित्रः करुणया शरणं दत्तवान्, यज्ञस्य आयोजनं आरभ्य, समस्तान् ऋषीन् समाह्वयत्। वसिष्ठाः, क्रोधात्, तं यज्ञं न अनुमोदितवन्तः।