ऋषभः शरभः मैन्दः धूम्रः नीलः कुमुदः सुसेनः गवाक्षः रम्भः तारः च, तेषां मध्ये प्रमुखौ द्विविदः पानसः च, तथा पवनसुतः, सर्वे शीघ्रं युद्धाय अभ्यधावन्। एतस्मिन्नन्तरे वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमे सर्गे प्रवृत्तिः शृणु। ते महाकायाः वानराः, अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, प्रत्यागत्य, युद्धे दृढनिश्चयमकरोत्। तेषां शौर्यमुत्साहः अङ्गदबलप्रेरितः, सर्वे युद्धकाङ्क्षिणः अभवन्। मृत्युनिर्णयेन हृष्टाः वानराः, प्राणान् परित्यज्य, घोरं संग्रामं समारब्धवन्तः। ततः महाकायाः वानराः शीघ्रं महद्रुमान् महाशिलाश्च समुत्पाट्य, कुम्भकर्णं प्रति अभ्यधावन्। कुम्भकर्णः च, क्रोधविस्फारितः महाबलः, महागदां समुत्क्षिप्य, सर्वतः शत्रून् महाकायेन निपातयामास। तेन ताडिताः सप्तशतानि अष्टौ च सहस्राणि वानराणां भूमौ क्षितिपृष्ठे पतितानि। षोडशाष्टौ दश विंशतिः त्रिंशच्च अन्ये वानराः बाहुभ्यां गृहीत्वा, सः प्रधावन्, क्रुद्धः गरुड इव सर्पान् अदत्। कष्टेन केचित् वानराः पुनः समाश्वस्य, एकत्रित्य, युद्धस्य अग्रे स्थित्वा, द्रुमशिलायुधाः अभवन्। तदा द्विविदः वानरश्रेष्ठः पर्वतमुत्पाट्य, मेघः शिखरं वहन् इव, कुम्भकर्णं प्रति अभ्यधावत्। सः पर्वतमुत्पाट्य कुम्भकर्णाय चिक्षेप, किन्तु सः महाबलिनं न प्राप्य, तद्राक्षससेनायामपतत्। तत्र तेन अश्वाः गजाः रथाः श्रेष्ठगजाः च अन्ये राक्षसाः च, अन्यं पर्वतं च अपि, निपातिताः। ततः रणभूमिः रुधिरसिक्तः अभवत्, राक्षसाणां अश्वाः हताः, सारथयः निपातिताः, रथाः पर्वतपातैः भग्नाः। वानरयूथपतयः, कालक्रोधतुल्यैः बाणैः, राक्षसानां गर्जतां शिरांसि सहसा छित्त्वा, भीषणस्वनं कृतवन्तः। महात्मानः वानराः, महाद्रुमान् समुत्पाट्य, रथान् अश्वान् गजान् उष्ट्रान् राक्षसान् च निपातयामासुः। हनुमान् आकाशे स्थित्वा, कुम्भकर्णस्य शिरसि पर्वतशिखराणि, शिलाः, द्रुमांश्च वर्षयामास। कुम्भकर्णः अपि, महाबलः, शूलप्रहारैः तानि पर्वतशिखराणि च द्रुमवर्षं च भग्नवान्। ततः तीक्ष्णं शूलं गृहित्वा, सः घोरं वानरसैन्यं प्रति अभ्यधावत्। हनुमान् पर्वतशिखरं गृहीत्वा, तस्य आगमने पुरतः स्थितवान्। क्रुद्धः हनुमान्, पर्वतसमकायं कुम्भकर्णं, महाबलात् ताडितवान्; तेन प्रहारेण कुम्भकर्णः कम्पितः, रक्तमेदसा सिक्ताङ्गः अभवत्। ततः कुम्भकर्णः, अग्निशिखातुल्यं विद्युत्समप्रभं पर्वतं शूलेन विदार्य, हनूमन्तं बाह्वन्तरे ताडितवान्, यथा गुहः तीक्ष्णायुधेन क्रौञ्चपर्वतं ताडयेत्। हनुमान्, महाबलः, शूलवेगेन विदारितबाहुः, रक्तमुखः, संग्रामे घोरं निनादं कृतवान्, मेघगर्जनं युगान्ते इव। हनूमतः व्यथां दृष्ट्वा, राक्षसाः प्रमुदिताः, घोषं कृतवन्तः; वानराः भयभीताः कुम्भकर्णात् रणभूमौ पलायितवन्तः। ततः महाबलः नीलः सेनां प्रोत्साह्य, बुद्धिमन्तं कुम्भकर्णं प्रति पर्वतशिखरं चिक्षेप। तद्गच्छन्तं दृष्ट्वा कुम्भकर्णः मुष्टिना ताडितवान्; भग्नं तद् पर्वतशिखरं ज्वलद्विस्फुलिङ्गं भूमौ पतितम्। ऋषभः शरभः नीलः गवाक्षः गन्धमादनः इति पञ्च वानरव्याघ्राः कुम्भकर्णं प्रति अभ्यधावन्। ते महाबलिनः पर्वतैः द्रुमैः तालैः पादैः मुष्टिभिः च, सर्वतः महाकायं कुम्भकर्णं ताडयामासुः। सः तान् प्रहारान् स्पर्शमात्रवत् अनुभूतवान्, न च व्यथितः; तेषां मध्ये शीघ्रं ऋषभं बाहुभ्यां गृहीत्वा चूर्णितवान्। कुम्भकर्णबाहुपीडितः महाबलिः ऋषभः भूमौ पतितः, तस्य मुखात् रक्तं स्रवन् अभवत्। शरभं मुष्टिना, नीलं जानुप्रहारैः, गवाक्षं तलेन, गन्धमादनं क्रुद्धः शीघ्रं पादप्रहारैः ताडितवान्। तैः प्रहारेण रक्तसिक्ताः, मूर्च्छिताः, किंशुकपुष्पाणि छिन्नानि इव, भूमौ पतिताः। एवं तेषां वानरश्रेष्ठानां पतने, सहस्रशः वानराः कुम्भकर्णात् पलायितवन्तः। सर्वे वानरयूथपतयः स्वयम् पर्वतसमानाः, कुम्भकर्णस्य शरीरे आरुह्य, उत्पत्य, तं दंशदन्तनखपाणिभिः ताडयामासुः। तं महाबाहुं कुम्भकर्णं, वानरश्रेष्ठाः नखैः दन्तैः मुष्टिभिः बाहुभिः च ताडयामासुः। सः राक्षसव्याघ्रः, सहस्रैः वानरैः आच्छादितः, पर्वत इव स्वद्रुमैः भूषितः विराजमानः अभवत्। कुपितः सः बाहुभ्यां वानरान् गृहीत्वा, गरुडः इव सर्पान्, तान् अदत्। ये वानराः तेन पातालगम्भीरमुखे क्षिप्ताः, ते नासाभ्याम् कर्णाभ्यां च निष्पेतुः। सः पर्वतसमः श्रेष्ठः राक्षसः, क्रोधेन वानरान् भक्षयन्, तान् समस्तान् भग्नवान्। तेन भूमिः मांसरुधिरसिक्तः अभवत्; सः वानरसैन्येषु मृत्युः इव ज्वलनः संचरन् ददृशे। कुम्भकर्णः, रणभूमौ महाबलः, शूलहस्तः, वज्रहस्त इन्द्रः वा पाशहस्तः अन्तकः इव, शोभाम् अवाप।