हरयोऽथ स्वस्य प्राणान् त्यक्त्वा भूमौ निपत्य मृत्युम् उपेयुः, अल्पायुषः सन्तः, ब्रह्मलोकमवाप्स्यामः, यः पापात्मभिः दुर्लभः। अथवा रिपून् युद्धे हत्वा यशः प्राप्स्यामः; यदि हन्येमहि, शूराणाम् अमर्यादे रमेमहि, वा वित्तानि प्राप्स्यामः, हे वानराः। कुम्भकर्णोऽपि, ककुत्स्थं दृष्ट्वा, न जीविष्यति; यथा पतङ्गो वह्निं स्पृशन् विनश्यति। यदि पलायनं कुर्मः, प्राणरक्षणं साधयेम; परन्तु एकेन बहवः भग्ना, कीर्तिरपि नश्येत्। एवं सुवर्णाभरणभूषितो वीरः अङ्गदः वदन्, ये पलायमानाः आसन्, तेषां वाक्यानि वीरैः तिरस्कृतानि। अस्माकं महान् नाशः कुम्भकर्णराक्षसेन कृतः; नायं समयः, न चायं देशः स्थितुम्—गच्छामः, प्राणाः प्रियाः। इति उक्त्वा सर्वे वानराः दिशः दिशः प्राद्रवन्त, भीमदर्शनं कुम्भकर्णं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः। किन्तु तेषां मध्ये वीराः, अङ्गदं पुरस्कृत्य, तस्य सान्त्वनैः प्रेरिताः प्रत्यागच्छन्। वानरयूथपाः प्राज्ञवलिसुतस्य वचोभिः प्रमोदिताः, आज्ञां प्रतीक्षन्तः स्थिताः। ऋषभः, शरभः, मैन्दः, धूम्रः, नीलः, कुमुदः, सुषेणः, गवाक्षः, राम्भः, तारः, द्विविदः, पानसः, पवनसुतश्च—ते सर्वे शीघ्रं समरं प्रति जग्मुः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः प्रवक्ष्ये। ते महाकायाः, अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, प्रत्यागत्य, युद्धे स्थिरां बुद्धिं कृत्वा, सर्वे युद्धकामाः अभवन्। तेषां शौर्यं प्रबुद्धं, पराक्रमः प्रवर्द्धितः, अङ्गदबलवद्भिः वाक्यैः स्थिरीकृतम्। मृत्युं निश्चित्य, हृष्टाः वानराः, प्राणान् विसृज्य, घोरं समरं चक्रुः। ततः महाकायाः वानराः शीघ्रं महान्ति दारूणि शैलशिखराणि च गृह्य, कुम्भकर्णं प्रति प्राद्रवन्त। कुम्भकर्णः कोपसम्भृतः, महाबलवान्, गदां समुत्क्षिप्य, स्वदेहस्य महत्त्वेन सर्वतो रिपून् प्राहरत्। सप्तशतानि चाष्टौ सहस्राणि वानराणां कुम्भकर्णेन ताडितानि, भूमौ पतितानि। षोडश, अष्ट, दश, विंशति, त्रिंशत् च वानरान् सः बाहुभ्यां परिगृह्य, धावमानः, गृध्रः इव सर्पान्, जघान। किञ्चित् कष्टेन किञ्चन वानराः पुनरुत्थाय, यत्र तत्र संगृह्य, युद्धस्य अग्रे स्थिताः, दारूणि शैलांश्च गृह्य। तदा द्विविदः वानरश्रेष्ठः, शैलमुत्पाट्य, मेघ इव शिखरयुक्तः, समरं प्रति प्राद्रवत्। स शैलमुत्क्षिप्य, कुम्भकर्णमभ्याक्षिपत्; स तु महाबलम् अतीत्य, राक्षसबलमध्ये न्यपतत्। तेन अश्वाः, गजाः, रथाः, रथश्रेष्ठाश्च, अन्ये राक्षसाश्च, अन्येन शैलशिखरेण च विनिपातिताः। तत् रणभूमि रुधिरसिक्तं, हताश्वं, निपातितसारथिं, भग्नरथं, शैलवेगहतं बभूव। वानरयूथपतिषु रथिनः, मृत्युकोपसमानैः बाणैः, राक्षसानां शब्दयन्तः शिरांसि छित्त्वा, भयङ्करैः निनादैः नभः पूरयामासुः। महात्मानः वानराः, महादारूणि समुत्पाट्य, रथान्, अश्वान्, गजान्, उष्ट्रान्, राक्षसान् च प्राहरन्। हनुमान् आकाशे स्थितः, कुम्भकर्णस्य शिरसि शैलशिखराणि, शिलाः, दारूणि च वृष्टिमिव पातयामास। कुम्भकर्णः महाबलवान्, तेषां शैलशिखराणां प्रहारं शूलाभिघातेन चूर्णीकृत्य, दारूणां वृष्टिं च भग्नवान्। ततः तीक्ष्णं शूलं गृहीत्वा, कुम्भकर्णः तं भीषणं वानरसैन्यं प्रति प्राद्रवत्; हनुमान् च शैलशिखरं गृह्य, तस्याग्रतः स्थितः। क्रुद्धः हनुमान् कुम्भकर्णं, पर्वतसन्निभगात्रं, बलवता प्रहारेण ताडयामास; तेन प्रहारेण कुम्भकर्णः कम्पितः, रुधिरमेदसा सिक्ताङ्गः अभवत्। ततः कुम्भकर्णः, शूलाभिघातेन, विद्युदिव ज्वलन्तं शिखरं विदार्य, हनूमन्तं बाह्वोः मध्ये ताडयामास, यथा गुहः क्रौञ्चपर्वतम् अस्त्रेण। हनुमान् महाबाहुः, शूलविद्धः, स्रवद्रुधिरः, युद्धे घोररवः, मेघनिनादनिःस्वनः, बभूव। तं व्यथितं दृष्ट्वा, राक्षसगणाः हृष्टाः घोषमकुर्वन्; वानराः भीताः, कुम्भकर्णात् रणभूमौ पलायिताः। तत्क्षणं नीलः महाबलः सैन्यं प्रोत्साह्य, शैलशिखरं कुम्भकर्णाय प्राक्षिपत्। तद् आपतन्तं दृष्ट्वा, कुम्भकर्णः मुष्टिना ताडयामास; भग्नं तत् शिखरं ज्वलन्तं भूमौ निपतितम्। ऋषभः, शरभः, नीलः, गवाक्षः, गन्धमादनश्च—एते पञ्च वानरव्याघ्राः कुम्भकर्णं प्रति प्राद्रवन्त। ते महाबलिनः, सर्वतो युद्धे, पर्वतैः, दारुभिः, तालैः, पादैः, मुष्टिभिश्च कुम्भकर्णं ताडयामासुः। स तु ताडनानि स्पर्शनमात्रेण इव अनुभवन्, न च व्याकम्पत; ऋषभं तु शीघ्रं बाहुभ्यां गृहीत्वा चिक्षेप। कुम्भकर्णस्य बाहुपीडया ऋषभः वानरश्रेष्ठः भूमौ निपपात, मुखात् रुधिरं स्रवन्। शरभं मुष्टिना ताडयामास, नीलं जानुना, गवाक्षं पाणिना, क्रुद्धः गन्धमादनं पादप्रहारेण क्षिप्रं ताडयामास। ते तु ताडिताः, रक्तसिक्ताङ्गाः, मूर्च्छिताः, भूमौ निपेतुः, छिन्नानि किंशुकपुष्पाणि इव।