ततः दीप्तिमान् उल्कापातः भीषणस्वनः पपात, सूर्यश्च तेजः परित्यज्य, वायुः सुखस्पर्शत्वं न प्राप; भयङ्कराणि महान्ति च निमित्तानि दृष्ट्वा, कुम्भकर्णः मृत्युप्रेरितः निर्गतः। स पर्वतसन्निभः पद्भ्याम् एव प्राकारं समतिक्रम्य, घनसङ्काशं वानरबलं विस्मय्य दृष्टवान्। तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा, वानराः अपि पर्वतसमा, दिशो दिशः मेघानिलधुताः इव व्यपेत्य प्राद्रवन्त। तदा कुम्भकर्णः, घनरूपधारी, तं भीमं वानरबलं दिशो दिशः पलायमानं दृष्ट्वा, गर्जितेन प्रमुदितः पुनः सघोषं ननाद, स च मेघगर्जितोपमं निनादं कृत्वा, तेन शब्देन बहवः वानराः भूमौ निपेतुः, शालवृक्षाः छिन्नमूलाः इव। महाबलः स कुम्भकर्णः, महायष्टिं लोहमुसलम् आदाय, रिपून् विनाशयितुम् उद्यतः, वानरगणेषु भीषणा भयम् उत्पादयन्, कल्पान्ते यमदण्डधारी यथा, प्रादुरभूत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः कथ्यते। कुम्भकर्णः पर्वतशृङ्गसमः शीघ्रं प्राकारं समतिक्रम्य नगरात् निर्गतः। स महतीं गर्जां चकार, या सागरं व्याप्य, वज्राणि च पर्वतान् च विजित्य प्रवृत्ता इव। तं समीपमागतं, भीमाक्षं, इन्द्रयमवरुणैरपि दुर्जयम्, दृष्ट्वा वानराः भीताः पलायितवन्तः। तेषां पलायमानानां दृष्ट्वा, अङ्गदः नलम्, नीलम्, गवाक्षम्, महाबलिनं कुमुदं च सम्बोध्य उवाच— “भवन्तः स्वबलं कुलं च विस्मृत्य, क्व गच्छन्ति साधारणवानरा इव भीता?” इति। स पुनरुवाच— “सखायः, प्रतिनिवर्तध्वम्! किं केवलं प्राणरक्षणे युष्माकं प्रवृत्तिः? नायं राक्षसः युद्धाय पर्याप्तः; भयस्यास्य महत्त्वं स्यात्। राक्षसानां महदिदं भयम् उत्पन्नम्; वीर्येण तद्वयं निवारयिष्यामः। प्रतिनिवर्तध्वं वानराः!” ते वानराः कष्टेन स्वस्मिन्स्थित्वा, वृक्षान् आदाय, समरे प्रस्थिताः। ते वनौकसः समागत्य, कोपेन दग्धाः, कुम्भकर्णं रुष्टाः समभ्यधावन्, मदोद्धतगजाः इव। पर्वताग्रैः, महान् शिलाभिः, पुष्पिताग्रैः च वृक्षैश्च तं प्राहरन्, स महाबलः न च व्यचाल्यत। तस्याङ्गे शिलाः पतित्वा भग्नाः, पुष्पिताग्राणि च भूमौ पतितानि। स तु क्रोधितः, सर्वशक्तिं समुत्सृज्य, महात्मनां वानराणां सैन्यानि दावानल इव विचकर्ष। केचन वानरवराः रक्तसिक्ताः भूमौ निपेतुः, ताम्रपुष्पितवृक्षाः इव पतिताः। वानराः पुनः पुनः प्रत्युत्पत्य, अनवलोक्य, केचिदप्लवन्, केचिदाकाशं जग्मुः। राक्षसैः हन्यमानाः, ते प्राणरक्षणाय तेनैव मार्गेण पलायितवन्तः येन सागरम् अतिक्रम्य आगताः। तस्मिन्नन्तरे, भयानकभीतवदनाः ऋक्षाः वृक्षानारुह्य, पर्वतान्वाश्रित्य, भूमिं परित्यज्य, केचिदाप्लवन्। केचिद्वेगेन सागरे मग्नाः, केचिद्गुहासु शरणं जग्मुः, केचिदपेताः, केचिदस्थिराः, केचिद्भूमौ शयिता मृतकल्पाः। वानरान् एवं भग्नान् दृष्ट्वा, अङ्गदः उवाच— “स्थीयताम्! युद्ध्यावः! प्रतिनिवर्तध्वं वानराः! भूमिम् आवृत्य किंचिदपि स्थलं न पश्यामि यत्र यूयं भग्नाः गच्छेयुः। सर्वे प्रतिनिवर्तध्वम्! किं प्राणरक्षणे प्रवृत्तिः? शस्त्रवर्जिताः, उत्साहवीर्यरहिताश्च, युष्माकं दाराः उपहास्यन्ति; स एव सुजीवितानां पतनम्। एतेषु विस्तीर्णेषु पुण्येषु च कुलेषु जाताः भवन्तः, क्व गच्छन्ति साधारणवानरा इव भीता? नूनं, अधमाः भीताः स्ववीर्यं परित्यज्य पलायन्ते। कथं तानि युष्माकं वाक्यानि, येन जनसमाजे गर्वितानि पुण्यानि वाक्यानि उक्तानि? भीरूणां वचनं श्रूयते, जीवितमात्रेण लज्जा लभ्यते। महात्मभिः पूजितमार्गं गच्छध्वं, भीतिं परित्यज्य। वयं भूमौ निहताः शयेमहि, अल्पायुषः स्याम; तदा ब्रह्मलोकं प्राप्नुयाम, दुष्करं पापिनां। अथवा शत्रून् निहत्य कीर्तिम् आप्नुयाम; हताः वा वीरलोकं वा, धनानि वा प्राप्नुयाम। कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा न जीविष्यति, यथा पतङ्गः दीप्ते वह्नौ विनश्यति। पलायमानाः वयं प्राणरक्षणाय प्रवृत्ताः; एकेन बहवः भग्नाः, कीर्तिश्च नश्यति।” एवं सुवर्णाभरणधारी वीरः अङ्गदः उक्त्वा, ये पलायमानाः आसन्, तैः वाक्यं उक्तं, यत् वीरैः नाभिनन्द्यते— “कुम्भकर्णेन भयंकरं वधं कृतम्; नायं कालः, नायं देशः स्थितुम्; गच्छामः, प्राणा एव प्रियाः।” इति। एवं उक्त्वा सर्वे वानराः दिशो दिशः व्यपेत्य, भीमदृष्टिं कुम्भकर्णं समीपमागच्छन्तं दृष्ट्वा, पलायितवन्तः। किन्तु, ते वीराः अङ्गदपुरोगमाः, तस्य सान्त्वनैः, प्रोत्साहनैश्च निवर्तिताः। पिंगलमति वानरश्रेष्ठेन हृष्टाः, सर्वे वानरनायकाः आज्ञाप्रतीक्षिणः तस्थुः।