सः तदा सर्वान् गुरुपुत्रान् महात्मनः समुपेत्य, एकैकशः प्रणम्य, किञ्चित् लज्जया नम्रवदनः तत्र स्थितवान्। सः कृताञ्जलिः तान् समागतान् महात्मनः इत्युवाच— “शरणदातॄन् आश्रित्य अहम् इह शरणम् आगतः। भगवन्तः, महान् यज्ञः कर्तुं मम अभिलाषः अस्ति; परं महात्मना वसिष्ठेन निराकृतः अस्मि। तेन, भवद्भ्यः अनुमतिः दातव्या। अहम् सर्वान् गुरुपुत्रान् नमस्कृत्य प्रार्थये; तपस्विषु ब्राह्मणेषु शिरसा वन्दनं कृत्वा याचे। सिद्ध्यर्थं, एकाग्रचित्तेन मम कृते यजनं कुरुत; यथा अहम् देवलोकं शरीरसमेतः प्राप्नोमि। वसिष्ठेन निराकृतः अन्यः मार्गः न दृश्यते, हे तपोधनाः, गुरुपुत्रेषु एव मम आश्रयः। सर्वेषां इक्ष्वाकूणां मध्ये कुलगुरुः एव श्रेष्ठः पन्थाः; तस्मात्, तस्य अनन्तरं यूयं मम दैवतम् इति।” एवं स कथयन् तिष्ठति स्म। अथ शृणुत, श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तदा त्रिशङ्कोः कोपसम्भृतं वचनं श्रुत्वा, शतं मुनिपुत्राः राजानम् इदं वाक्यम् ऊचुः— “सत्यवाचिना गुरुणा त्वं त्यक्तः, पापकृत्; कथम् अन्यं शाखां अतिक्रम्य आगतः? इक्ष्वाकुकुलस्य मध्ये कुलगुरुः एव श्रेष्ठः पन्थाः; सत्यवदनस्य वचः लङ्घयितुं न शक्यते। वसिष्ठः भगवतः असम्भवम् इति उक्तवान्; वयं तु किञ्चित् यज्ञसंभारं कर्तुं शक्नुमः। बालिशः असि, नरश्रेष्ठ; पुनः स्वनगरे गच्छ। वसिष्ठः त्रिलोक्यपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं वयं तं अवमानयेम? एषः अस्माकं न योग्यः।” एवं कोपसम्भृतं वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः तान् इदं वाक्यम् उवाच— “भगवता त्यक्तः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अन्यं मार्गं अन्वेष्यामि; भवद्भ्यः नमः, हे तपोधनाः।” तस्य घोरार्थं वचनं श्रुत्वा, ते मुनिपुत्राः क्रोधिताः तम् शशापुः— “चाण्डालः भविष्यसि!” इति उक्त्वा, ते महात्मानः स्वाश्रमं गतवन्तः। अथ रात्रौ व्यतीतायाम्, राजा चाण्डालः अभवत्— कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विपुलजटिलः। चीरमाल्यधारी, भस्मना लिप्तः, लोहाभरणधारी च सः बभूव। तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः नगरवासिनश्च त्रस्ताः पलायिताः। सः, ककुत्स्थवंशसम्भवः राजा, आत्मसंयमसम्पन्नः, एकाकी निर्गतः। सः दिनरात्रं दग्धमानः, विश्वामित्रस्य तपस्विनः समीपम् अगच्छत्। विश्वामित्रः तम् निःसारफलम् अपश्यत्। चाण्डालरूपिणं राजानं दृष्ट्वा, महर्षिः दयया सम्प्रेरितः, धर्मात्मा तं वाक्यम् अब्रवीत्— “शिवम् अस्तु ते,” इति। तं भीषणरूपं राजानं दृष्ट्वा, “कस्मात् आगतः असि, महाबाहो?” इति पप्रच्छ। “अयोध्याधिपते, शापात् त्वं चाण्डालः जातः,” इति मुनिना उक्तम्। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा चाण्डालः अभवत्। सः कृताञ्जलिः, वाक्यविशारदं मुनिं प्राह— “गुरुणा त्यक्तः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अभिलषितम् अलभ्य, विपरीतम् एव प्राप्तम्; देहसमेतः स्वर्गारोहणं मम अभिलाषः, भगवन्। शतम् यज्ञानाम् अकुर्वम्, फलम् न लभे; न कदापि मिथ्यावचनं मया उक्तम्, न च वक्ष्यामि। क्लिष्टः अपि धर्मे स्थितः अस्मि; नानायज्ञैः जनाः धर्मेण रक्षिताः। वृद्धाः महात्मानः मम आचरणेन तुष्टाः; धर्मनिष्ठः सन् यज्ञे इच्छामि। तथापि ते वृद्धाः, मुनिश्रेष्ठ, न तुष्यन्ति; भाग्यं परमं मन्ये, पुरुषप्रयत्नः व्यर्थः। सर्वं भाग्येन नियन्त्र्यते; भाग्यं एव श्रेष्ठः पन्थाः। अहम् अत्यन्तदुःखितः, तव अनुग्रहम् इच्छन्, भाग्यनियमान् त्वया प्रयत्नेन अपाकर्तव्यम्। अन्यं शरणं न गमिष्यामि, अन्यः मे नास्ति; त्वं प्रयत्नेन भाग्यं निवर्तय।” एवं सः निवेद्य, श्रीवाल्मीकिरामायणे नवपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तदा दयया सम्प्रेरितः कौशिकपुत्रः, चाण्डालरूपिणं राजानं मधुरं वाक्यम् उवाच— “इक्ष्वाको, स्वागतम्, वत्स; त्वं धर्मिष्ठः एव। अहम् त्वां शरणं दास्यामि; मा भैः, नृपश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्मणः ऋषीन्, यज्ञसहायान्, आह्वास्ये; तदा, राजन्, त्वं संतुष्ट्या यज्ञं करिष्यसि। यत् रूपं त्वयि प्राप्तम्, गुरुशापसम्भवम्— तेनैव रूपेण शरीरसमेतः स्वर्गं यास्यसि। त्वं कौशिकसुतम्, शरणदातारम्, प्रपन्नः; तस्मात् स्वर्गः तव हस्ते एव। एवं उक्त्वा, स महातेजाः महर्षिः स्वपुत्रान् धर्मनिष्ठान् सर्वज्ञान् यज्ञद्रव्यसिद्ध्यर्थम् आज्ञापयत्। शिष्यान् सर्वान् आहूय, तान् इदं वचनम् अब्रवीत्— ‘मम आज्ञया सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठसहितान् आनयत।