कुम्भकर्णः, महाजवः दग्धगिरिशिखराकारः, राक्षसान् समवेत्य हसन् उदारमुखः वचनं इदम् उवाच— "अद्य अहं कुपितः प्रधानेषु वानरसेनासु यथानलः पतङ्गान् दहति, तथा गणशः गणशः दग्ध्वा विनाशयिष्यामि। वानराः वनवासिनः मम न तु किञ्चित् अपराधं कृतवन्तः; यथा युद्धभूमिषु अस्मद्विधानां कर्म भूषणं भवति। किन्तु शत्रोः मूलं रामः लक्ष्मणसहितः; स हि हतः सर्वं हतम्। तं युद्धे हनिष्यामि।" एवं कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसाः समुद्रं कम्पयन्तः भीमं नादं उच्चैर् उत्पादयन्। कुम्भकर्णः बुद्धिमान् शीघ्रं अग्रे गतः, तदा सर्वतः भीषणानि निमित्तानि प्रादुरभवन्। मेघाः उल्काभिः विद्युत्भिः समाकीर्णाः गर्दभवर्णाः अभवन्; पृथिवी सागरैः वनैः सह कम्पितः। ज्वलद्वक्त्राः भीषणाः शृगालाः गर्जन्ति, पक्षिणः वामपार्श्वे भ्रमन्ति, अशुभं सूचयन्ति। मार्गे यान्तः कुम्भकर्णस्य शूलात् गृध्रः पतितः, वामनेत्रं फलकम्, वामबाहुः कम्पितः। तदा ज्वलदुल्का भीमस्वना पतिता; सूर्यः प्रभां हृतः, वातः सुखानिलः न प्रवाहितः। एताः महान् रोमाञ्चनजनकाः निमित्तानि दृष्ट्वा, कुम्भकर्णः मृत्युनाः प्रेरितः निर्गतः। पर्वतसमानः सः पद्भ्याम् प्राकारम् अतिक्रम्य, घनमेघसंकाशं वानरसैन्यं अद्भुतम् अपश्यत्। तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा, पर्वतसमानाः वानराः वायुनाः प्रेरिताः मेघाः इव सर्वतः विक्षिप्ताः। वानरसैन्यं अतिभीमं विदार्यमाणं मेघसमूहं इव सर्वतः पलायमानं दृष्ट्वा, कुम्भकर्णः मेघसदृशरूपः हर्षात् पुनः गर्जितवान्, तडित् मेघस्य गर्जनं इव। तस्य भीमं गर्जनं आकाशे मेघगर्जनसदृशं श्रुत्वा, वानराः बहवः भूमौ पतिताः, छिन्नमूलाः शालवृक्षाः इव। कुम्भकर्णः महाबलः महायुद्धदण्डधारी, शत्रून् विनाशयितुं निर्गतः, वानरगणेषु महान् भयम् उपजनयन्, यथाऽन्तकाले दण्डधारी प्रभुः। इदानीं तु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे षष्ट्युत्तरषष्ठितमः सर्गः आरभ्यते। कुम्भकर्णः पर्वतशिखराकारः शीघ्रं प्राकारम् अतिक्रम्य नगरात् निर्गतः। सः समुद्रं व्याप्त्वा महतीं गर्जनं कृतवान्, यथा वज्रं जयन् पर्वतान् विक्षिपन्। तं समीपं आगच्छन्तं, भीषणनेत्रं, इन्द्रयमवरुणैर् अपि अजेयम् दृष्ट्वा, वानराः भयात् पलायिताः। तेषां पलायमानानां दृष्ट्वा, अङ्गदः नलम्, नीलम्, गवाक्षम्, महाबलिनं कुमुदं च उदारवचनम् उवाच— "स्वबलं स्ववंशं विस्मृत्य, हे मित्राः, कुतः गच्छथ? साधारणवानराः इव भयात् पलायन्ति। मित्राणि, प्रतिनिवर्तध्वम्! केवलं प्राणरक्षा कर्तुं किम्? अयं राक्षसः युद्धाय न पर्याप्तः; भयम् तु महद्। राक्षसाणां महद् भयम् उत्पन्नम्; वीर्येण तद् निवारयिष्यामः। प्रतिनिवर्तध्वम्, वानराः!" कष्टेन धैर्यं पुनः प्राप्त्य, वानराः एकत्रिताः द्रुमान् गृह्य रणभूमिं प्रविष्टाः। वनवासिनः वानराः क्रुद्धाः मदमत्तगजाः इव कुम्भकर्णं युध्यन्तः अत्यन्तं प्रहारं कृतवन्तः। पर्वतशिखरैः, महाशिलाभिः, पुष्पितद्रुमाग्रैः तं आघातवन्तः अपि, सः महाबलः न चलितः। बहवः शिलाः तस्य शरीरम् उपगृह्य भग्नाः भूमौ पतिताः, पुष्पितद्रुमाग्राणि च भग्नानि भूमौ पतितानि। कुम्भकर्णः क्रुद्धः, सम्पूर्णबलम् उपयोज्य, महात्मनां वानरसैन्यानि यथा वनं ज्वलितः अग्निः प्रवर्तते, तथा विदार्य गतः। बहवः वानरश्रेष्ठाः रुधिरार्द्राः भूमौ पतिताः, ताम्रपुष्पवृक्षाः इव भग्नाः। वानराः उत्प्लुत्य, धावन्तः, न पृष्ठं पश्यन्तः, केचित् समुद्रं प्रविष्टाः, अन्ये आकाशं प्राप्ताः। वीराः तु राक्षसस्य कुम्भकर्णस्य द्वारा हन्यमानाः, येन मार्गे समुद्रं अतीतवन्तः तेनैव पलायिताः। तस्मिन्नेव काले, भयं कृत्वा, भल्लूकाः श्वेतमुखाः द्रुमेषु आरोहन्ति, पर्वतेषु शरणं गृहीत्वा भूमिं परित्यक्ताः। केचित् समुद्रं प्रविष्टाः, केचित् गुहायां शरणं गृहीत्वा, अन्ये पतिताः, केचित् न स्थिराः; केचित् भूमौ शय्यां कृतवन्तः, केचित् मृतवत् सुप्ताः। एतद् दृष्ट्वा, अङ्गदः वानरान् सम्बोध्य उवाच— "स्थिराः भवत! युद्धं कुर्मः! प्रतिनिवर्तध्वम्, वानराः!" "एवं भग्नाः भूमण्डलं परिक्राम्य, स्थाने न किञ्चित् पश्यामि। सर्वे प्रतिनिवर्तध्वम्! किम् प्राणरक्षणम्?" "शस्त्रहीनाः, धैर्यहीनाः, वीर्यहीनाः, भवतां पत्न्यः उपहसिष्यन्ति; तद् उत्तमजीवनां पतनम्।" "सर्वे विस्तीर्णोदात्तवंशजाः—कुतः गच्छथ, साधारणवानराः इव भयात्? नूनं, अधमाः भयात् धैर्यं परित्यज्य पलायन्ति।" "यत्र जनसमाजे, यत्र गर्विताः वचांसि, तानि कुतः गतानि?" "भीरूणां वचनं श्रूयते; ये जीवन्ति, ते लज्जां प्राप्नुवन्ति। आर्यपथं अनुवर्तध्वम्, भयम् परित्यज्य!